......

Xét nghiệm Ceruloplasmin, đồng và bệnh Wilson

Bài viết của Thạc sĩ, Bác sĩ Trần Quỳnh Trang - Bác sĩ Xét nghiệm hóa sinh - Khoa Xét nghiệm - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City

Đồng là chất không thể thiếu trong cơ thể con người, ceruloplasmin là một protein trong đó có chứa đồng, tham gia vào quá trình chuyển hoá đồng của cơ thể. Ở gan, đồng liên kết với ceruloplasmin tạo thành ceruloplasmin sau đó phóng thích nó vào máu. Để chẩn đoán bệnh Wilson hay đánh giá quá trình chuyển hóa đồng, bác sĩ sẽ cho chỉ định xét nghiệm ceruloplasmin.

1. Bệnh Wilson là gì?

Bệnh Wilson là một bệnh tương đối hiếm gặp. Đây là một rối loạn alen lặn ở NST thường do đột biến gen ATP7B gây ra, dẫn đến sản xuất thiếu chất vận chuyển đồng adenosine triphosphatase 2 (ATPase2). Protein này có vai trò kép trong cân bằng nội môi của đồng. Chức năng của nó là chuyển đồng sang bộ máy Golgi để cung cấp nó cho các protein vận chuyển đồng. Chức năng của nó thay đổi khi có mức đồng nội bào quá mức. ATP7B thay đổi vị trí nội bào của nó đối với màng đỉnh của tế bào gan để thúc đẩy bài tiết đồng vào mật. Kết quả là khiếm khuyết trong đường bài tiết của gan dẫn tới sự bài tiết đồng vào mật bị suy giảm dẫn đến hiện tượng tích tụ đồng.

2. Triệu chứng của bệnh Wilson

Triệu chứng của bệnh Wilson có thể là ở gan, thần kinh hoặc tâm thần. Việc chẩn đoán dựa trên cơ sở xét nghiệm, sự sẵn có của các xét nghiệm di truyền kết hợp với các triệu chứng lâm sàng giúp cho việc chẩn đoán chính xác hơn, đặc biệt là ở những bệnh nhân dị hợp tử hoặc những bệnh nhân bị tắc mật.

Các triệu chứng thần kinh thường xuất hiện muộn hơn so với các triệu chứng ở gan. Các triệu chứng ban đầu ở gan gặp ở gần 40% bệnh nhân, triệu chứng thần kinh gặp ở 40 – 50% và tâm thần gặp ở 10% bệnh nhân. Khoảng 10% bệnh nhân không có triệu chứng khi được chẩn đoán bệnh Wilson, họ thường được chẩn đoán trong quá trình kiểm tra anh, chị, em của nhóm bị ảnh hưởng hoặc trong quá trình xét nghiệm định kỳ phát hiện tăng men gan không rõ nguyên nhân. Các triệu chứng ở gan từ nhẹ đến nặng, có thể từ không triệu chứng đến suy gan đe dọa tính mạng, có khoảng 5% bệnh nhân nhanh chóng tiến triển thành bệnh Wilson thể tối cấp mặc dù trước đó sức khỏe bình thường. Hầu hết bệnh nhân có triệu chứng về gan có các dấu hiệu của bệnh gan mãn tính với xơ gan, lách to do tăng áp lực tĩnh mạch cửa, bệnh nhân bị thiếu máu tan huyết Coombs âm tính, có thể dẫn đến suy thận cấp ở những bệnh nhân bị nặng. Vàng da thoáng qua do tan máu có thể là triệu chứng ban đầu ở những bệnh nhân không có bất kỳ dấu hiệu nào khác của bệnh gan.

Các triệu chứng thần kinh ban đầu rất kín đáo, khó phát hiện và không đặc hiệu, khó khai thác do những khó khăn trong việc tập trung, thiếu phối hợp, thay đổi cách viết và nói ngọng kèm theo chảy nước dãi. Một số triệu chứng về thần kinh rõ rệt như: Rối loạn nhịp tim, loạn trương lực cơ, run và parkinson. Run là một trong những dấu hiệu thần kinh phổ biến chiếm 22 – 55% bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh Wilson. Run xuất hiện khi bệnh nhân duỗi thẳng cánh tay, biên độ của run tăng lên khi thời gian giữ tư thế lâu hơn và nhiều bệnh nhân có biểu hiện run tay đập dữ dội với biên độ lớn.

Người bệnh Wilson  có thể xuất hiện triệu chứng run và parkinson
Người bệnh Wilson có thể xuất hiện triệu chứng run và parkinson

Rối loạn trương lực cơ là một biểu hiện thần kinh phổ biến khác của bệnh Wilson và hiện diện ở 10% – 65% tổng số bệnh nhân. Nó đặc trưng bởi tư thế bất thường của các bộ phận cơ thể khác nhau thường liên quan đến các cử động co giật hoặc vặn mình. Nó có thể là khu trú, chẳng hạn như nhắm mắt mạnh do co thắt não, chẳng hạn như xoay đầu không tự chủ liên quan đến nâng vai một bên như được thấy trong chứng co thắt cơ co thắt. Rối loạn trương lực cơ từng đoạn hoặc khu trú ở vùng sọ não đặc biệt có triệu chứng với chứng khó thở nặng, rối loạn nhịp tim, rối loạn trương lực cơ kèm theo nụ cười gượng gạo, thường xuyên cường điệu và chứng khó nuốt kèm mất hoàn toàn khả năng nói và không thể nuốt được. Bệnh Wilson giai đoạn nặng có thể dẫn đến rối loạn trương lực toàn thân, dẫn đến tư thế bất thường của thân, cổ hoặc tứ chi và sau đó gây ra các triệu chứng suy nhược với những thay đổi về xương thứ phát và không thể đi lại được. Các vấn đề thần kinh ít phổ biến hơn bao gồm co cứng, múa giật, chứng loạn thần kinh hoặc rung giật cơ.

Nhìn chung, khoảng một nửa số bệnh nhân mắc bệnh Wilson có các triệu chứng về tâm thần kinh. Rối loạn tâm thần Frank có trong khoảng 10% số bệnh nhân này và thường bị chẩn đoán nhầm là tâm thần phân liệt hoặc bệnh lưỡng cực. Những thay đổi về hành vi và tính cách thường bao gồm thiếu tập trung, hành vi cưỡng bức hoặc bốc đồng và thờ ơ. Tổn thương ở mắt cũng là triệu chứng có thể gặp nhưng khó phát hiện. Sự tích tụ đồng sẽ gây lắng đọng đồng trong giác mạc tạo thành vòng Keyer – Fleischer, lắng đọng đồng ở võng mạc và thủy tinh thể gây đục nhân hình hoa hướng dương.

Bệnh Wilson là một bệnh di truyền alen lặn trên NST thường ảnh hưởng đến nam và nữ như nhau, nhưng có những khác biệt quan trọng về kiểu hình cụ thể theo giới tính. Các triệu chứng về gan thường gặp hơn ở phụ nữ, chiếm 55% –60% tổng số trường hợp có triệu chứng về gan. Phụ nữ cũng có xu hướng khởi phát các triệu chứng muộn hơn nam giới khoảng 2 năm.

Các biểu hiện toàn thân khác của bệnh Wilson rất hiếm và khó nhận biết. Tuổi khởi phát rất dao động từ 5 – 35 tuổi với các biểu hiện lâm sàng thay đổi và không đặc hiệu. Việc chẩn đoán muộn có thể dẫn đến các triệu chứng về gan và thần kinh ngày càng xấu đi. Khi sự chậm trễ trong chẩn đoán tăng lên từ 1 đến 6 tháng, chỉ có khoảng 1/5 số bệnh nhân đạt được kết quả thuận lợi với tình trạng tàn tật rất nhẹ. Tuy nhiên, thời gian trung bình từ khi bắt đầu có triệu chứng đến khi có chẩn đoán chính xác và điều trị thích hợp vẫn không đạt yêu cầu với thời gian trung bình là ~ 1 năm từ khi khởi phát đến khi được chẩn đoán. Đây là một trong những lý do khiến nhiều bệnh nhân gặp phải các vấn đề về thần kinh hoặc thay đổi cấu trúc gan không thể phục hồi.

3. Chẩn đoán bệnh Wilson

Xét nghiệm Ceruloplasmin

Nồng độ ceruloplasmin trong huyết tương được khuyến cáo là bước đầu tiên trong chẩn đoán bệnh Wilson và là một xét nghiệm sàng lọc trong phòng thí nghiệm. Nồng độ ceruloplasmin huyết thanh <20 mg/dL (200mg/L hoặc 2,83μmol/L) phù hợp với chẩn đoán nhưng nhìn chung giá trị dự đoán dương tính là rất thấp ở 5,9%. Ceruloplasmin là một protein huyết tương liên kết với đồng. Có tới 95% đồng trong máu gắn với ceruloplasmin.

Giá trị bình thường ceruloplasmin: 20 – 60 mg/dL. Giá trị này có thể khác nhau tùy theo từng phòng và phương pháp xét nghiệm.

  • Cerulopasmin tăng trong trường hợp người bệnh có thai, đang dùng thuốc ngừa thai...
  • Ceruloplasmin giảm trong trường hợp bệnh nhân mắc bệnh Wilson, bệnh Menkes.

Xét nghiệm đồng

Mỗi bệnh nhân nghi ngờ mắc bệnh Wilson cần phải làm xét nghiệm đồng trong nước tiểu 24h và chỉ riêng xét nghiệm này có thể chẩn đoán được ở nhiều bệnh nhân. Điều quan trọng là phải thu thập hoàn toàn nước tiểu trong 24 giờ bắt đầu sau lần đi tiểu buổi sáng đầu tiên trong ngày lấy mẫu và hoàn thành vào ngày hôm sau, tiểu hết một lần vào cuối cùng. Một yêu cầu kỹ thuật khác là bình thu gom không chứa đồng. Giá trị đồng trong 24 giờ> 100 μg/24 giờ (1,6 μmol/24 giờ) thường được coi là chẩn đoán của bệnh Wilson. Điều này chắc chắn đúng đối với những bệnh nhân có biểu hiện thần kinh hoặc tâm thần. Tuy nhiên, những bệnh nhân bị ứ mật mãn tính hoặc viêm gan tự miễn dịch cũng có thể có giá trị> 100 μg/24 giờ, xét nghiệm bổ sung là cần thiết để phân biệt điều này với bệnh Wilson.

Xét nghiệm hàm lượng đồng trong gan được coi là tiêu chuẩn vàng để xác nhận chẩn đoán và có thể được chỉ định ở những bệnh nhân có biểu hiện chủ yếu ở gan. Tuy nhiên, chẩn đoán bệnh Wilson thần kinh hoặc tâm thần là đủ dựa trên các giá trị chẩn đoán của bài tiết đồng qua nước tiểu trong 24 giờ.

Xét nghiệm đồng huyết tương cũng là một trong những yếu tố giúp chẩn đoán bệnh Wilson. Tổng số đồng trong huyết thanh bao gồm đồng liên kết và đồng tự do (không liên kết). Chỉ riêng giá trị đồng tổng số không giúp ích nhiều trong việc chẩn đoán bệnh Wilson vì nó rất thay đổi và thường song song với protein liên kết đồng chính là ceruloplasmin. Hầu hết các phòng thí nghiệm coi phạm vi 65–140 μg/dL (10–22 μmol/L) là bình thường.

Xét nghiệm Ceruloplasmin
Xét nghiệm ceruloplasmin giúp bác sĩ chẩn đoán bệnh Wilson

MRI

Hình ảnh cấu trúc và chức năng ở một mức độ nào đó có thể hữu ích trong việc chẩn đoán bệnh Wilson. Hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) phát hiện các bất thường về não ở mọi bệnh nhân về cơ bản có các triệu chứng thần kinh. Tuy nhiên, những thay đổi này không đặc hiệu và bệnh Wilson cần được xác nhận bằng các phương pháp khác.

Bệnh Wilson không được điều trị chắc chắn sẽ dẫn đến các vấn đề về gan, thần kinh hoặc tâm thần, hoặc các kết hợp khác nhau của chúng. Các mục tiêu điều trị trong bệnh Wilson là để đảo ngược tình trạng quá tải đồng và thiết lập sự cân bằng đồng trong đó giá trị đồng được giảm xuống mức bình thường. Bước thứ hai là duy trì các mức này mà không gây ra tình trạng thiếu đồng gây hại. Điều trị duy trì bắt đầu sau khi các triệu chứng bệnh và các bất thường sinh hóa đã được cải thiện, và điều này thường được quan sát thấy trong 2 – 6 tháng sau khi bắt đầu điều trị thải sắt. Trừ khi bệnh nhân trải qua ghép gan, giai đoạn duy trì là một liệu pháp điều trị suốt đời.

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec là một trong những bệnh viện không những đảm bảo chất lượng chuyên môn với đội ngũ y bác sĩ đầu ngành, hệ thống trang thiết bị công nghệ hiện đại mà còn nổi bật với dịch vụ khám, tư vấn và chữa bệnh toàn diện, chuyên nghiệp; không gian khám chữa bệnh văn minh, lịch sự, an toàn và tiệt trùng tối đa.

Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để được giảm ngay 15% phí khám khi đặt hẹn khám lần đầu trên toàn hệ thống Vinmec (áp dụng từ 17/10 - 31/12/2022). Quý khách cũng có thể quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn tư vấn từ xa qua video với các bác sĩ Vinmec mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.

Tài liệu tham khảo:

  • Bull PC, Thomas GR, Rommens JM, Forbes JR, Cox DW. The Wilson disease gene is a putative copper transporting P-type ATPase similar to the Menkes gene.
  • Tanzi RE, Petrukhin K, Chernov I, et al. The Wilson disease gene is a copper transporting ATPase with homology to the Menkes disease gene.
  • Brewer GJ. Wilson’s Disease: A Clinician’s Guide to Recognition, Diagnosis, and Management. Norwel, MA: Kluwer Academic Publishers; 2001.

487 lượt đọc

Dịch vụ từ Vinmec

Bài viết liên quan

Xin mời bạn chọn tỉnh thành: