Những căng thẳng về tinh thần, bất ổn tâm lý hoặc các bệnh tâm thần như trầm cảm có thể ức chế cảm giác đói, gây cảm giác buồn nôn và kém thức ăn tiêu hóa gọi là chứng chán ăn tâm thần. Điều trị chứng chán ăn tâm thần chủ yếu bằng các hình thức trị liệu tâm lý.
Nội dung được viết bởi: Bác sĩ nội trú Nguyễn Văn Giáp - Bác sĩ Tâm thần, Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Tích hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
1. Chán ăn tâm thần là gì?
Chán ăn tâm thần (Anorexia nervosa) là một rối loạn ăn uống nghiêm trọng, đặc trưng bởi việc người bệnh chủ động hạn chế thực phẩm cực đoan do nỗi sợ hãi mãnh liệt về việc tăng cân. Điểm mấu chốt của bệnh lý này là sự sai lệch trong nhận thức hình thể; người bệnh luôn cảm thấy mình thừa cân ngay cả khi cơ thể đã suy kiệt và thiếu cân trầm trọng. Rối loạn phổ biến nhất ở phụ nữ trẻ và trẻ em gái trong độ tuổi thanh thiếu niên, nhưng cũng có thể ảnh hưởng đến nam giới và mọi lứa tuổi khác.
Mặc dù nguyên nhân chính xác chưa được xác định, thường là hệ quả của sự tương tác phức tạp giữa yếu tố di truyền, tâm lý và áp lực xã hội. Những người có tính cách cầu toàn, tự ti hoặc từng chịu ảnh hưởng bởi các tiêu chuẩn khắt khe về ngoại hình thường có nguy cơ cao hơn. Việc từng ăn kiêng quá mức hoặc có người thân mắc rối loạn ăn uống, trầm cảm cũng là những yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến việc hình thành lối suy nghĩ sai lệch về việc duy trì một hình thể mỏng manh quá mức.
Chứng chán ăn tâm thần có hai kiểu:
- Chán ăn tâm thần kiểu hạn chế: Người bệnh không thèm ăn, hạn chế lượng thức ăn ăn vào hay tập thể dục quá mức.
- Chán ăn tâm thần kiểu cuồng ăn hay tự đào thải thức ăn: Người bệnh tiêu thụ một lượng thức ăn rất lớn, không kiểm soát được sự thèm ăn và sau đó tìm cách nôn ra hay lạm dụng thuốc nhuận tràng, thuốc lợi niệu.
2. Triệu chứng của chứng chán ăn tâm thần
Chứng chán ăn tâm thần có thể nhẹ và xảy ra thoáng qua hoặc kéo dài với các biểu hiện và biến chứng nghiêm trọng. Các triệu chứng có thể xảy ra như:
- Tâm lý lo lắng về thừa cân hoặc béo vùng nào đó trên cơ thể ví dụ bắp đùi, mông.
- Chủ động nhịn ăn mặc dù cơ thể đang đói.
- Cuồng ăn, tìm cách để đào thải thức ăn sau khi ăn ví dụ như gây nôn
- Tập thể dục quá mức.
- Đầy bụng, khó chịu ở bụng, táo bón.
- Suy mòn.
- Rối loạn kinh nguyệt, không quan tâm đến tình dục.
- Trầm cảm.
- Nhịp tim chậm, tụt huyết áp, hạ thân nhiệt.
- Xuất hiện rậm lông nhẹ hoặc lông tơ.
- Phù nề.
3. Chẩn đoán chứng chán ăn tâm thần
Đặc điểm nổi bật của chán ăn tâm thần là việc người bệnh quyết liệt hạn chế ăn uống (hoặc ăn vô độ rồi tìm cách đào thải) nhưng lại phủ nhận sự nghiêm trọng của tình trạng thiếu cân và suy kiệt cơ thể. Do sự sai lệch trong nhận thức về hình thể, họ thường không cho rằng mình đang bị bệnh, từ đó dẫn đến thái độ chống đối hoặc từ chối việc thăm khám và điều trị y khoa.
Tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng bao gồm:
- Hạn chế lượng thức ăn ăn vào dẫn đến trọng lượng cơ thể thấp (BMI < 17 kg /m2 hoặc thậm chí BMI < 15 kg /m2).
- Sợ bị béo phì.
- Rối loạn về hình ảnh của bản thân như nhận thức sai về diện mạo và / hoặc trọng lượng hoặc phủ định về bệnh tật.
Tuy nhiên, có một số người bệnh vẫn khỏe mạnh. Điều trọng yếu để chẩn đoán là nỗi sợ hãi mãnh liệt về việc béo dù đã giảm cân quá mức.
Chẩn đoán phân biệt
Một số tình trạng có thể gây chán ăn và sụt cân đáng kể nhưng không liên quan đến chứng chán ăn như:
- Rối loạn tâm thần như tâm thần phân liệt hoặc trầm cảm nguyên phát.
- Một số rối loạn thể chất nghiêm trọng không được điều trị như hội chứng kém hấp thu, đái tháo đường týp 1, suy tuyến thượng thận và ung thư.
- Lạm dụng Amphetamin cũng có thể gây ra triệu chứng tương tự.
4. Điều trị chứng chán ăn tâm thần
Chứng chán ăn tâm thần nếu không được phát hiện và điều trị sẽ dẫn đến suy nhược, rối loạn chức năng nhiều cơ quan, có tỉ lệ tử vong cao tới 10% mỗi thập kỷ. Trẻ em và thanh thiếu niên được điều trị có kết quả tốt hơn người lớn. Với điều trị, khoảng một nửa trở về bình thường, khôi phục lại cân nặng và cải thiện các biến chứng. Trong khi đó, một phần tư cho kết quả ở mức trung gian và có thể tái phát. Một phần tư còn lại kém đáp ứng điều trị, tái phát thường xuyên và có các biến chứng cả về sức khoẻ tâm thần lẫn thể chất.
Cần kết hợp các biện pháp điều trị sau:
- Bổ sung đầy đủ chất dinh dưỡng, điện giải, vitamin và khoáng chất.
- Các liệu pháp tâm lý ví dụ như CBT-E (Cognitive Behaviour Therapy-Enhanced hay liệu pháp nhận thức hành vi chuyên biẹt hoặc trị liệu Maudsley cho chán ăn tâm thần đối với người lớn và FBT (family-based treatment hay liệu pháp dựa trên gia đình) với trẻ em và trẻ vị thành niên.
- Sự hỗ trợ, đồng hành của các thành viên trong gia đình.
- Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai (ví dụ như olanzapine) có thể được sử dụng kết hợp như là một biện pháp bổ trợ giúp làm giảm lo lắng và giúp tăng cân.
- Nếu có BMI quá thấp hoặc có dấu hiệu suy tim/hạ đường huyết, việc đầu tiên không phải là trị liệu tâm lý mà là nhập viện để nuôi dưỡng tĩnh mạch và ổn định điện giải. Trị liệu tâm lý chỉ có hiệu quả khi não bộ được cung cấp đủ dinh dưỡng để hoạt động.
Chứng chán ăn tâm thần là tình trạng rối loạn ăn uống đặc trưng bởi sự giảm cân quá mức bằng cách hạn chế lượng thức ăn do nỗi sợ mãnh liệt về việc tăng cân hay cuồng ăn đi kèm với việc cố gắng đào thải thức ăn. Chán ăn tâm thần thường gặp ở trẻ vị thành niên và phụ nữ, gây tổn hại lớn về sức khỏe thể chất và tinh thần do thiếu hụt dinh dưỡng, có thể dẫn đến tử vong. Điều trị bằng cách tăng cường bổ sung chất dinh dưỡng, liệu pháp tâm lý để thay đổi nhận thức-hành vi và liệu pháp dựa trên gia đình. Đôi khi cần dùng đến thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
