Nhiễm trùng hô hấp cấp (Acute Respiratory Infection - ARI) là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến trẻ em phải nhập viện, đặc biệt ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi. Khi mắc ARI, trẻ thường có biểu hiện sốt, ho, sổ mũi, khó thở, mệt mỏi, chán ăn… Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tức thời mà còn tác động lớn đến tình trạng dinh dưỡng và khả năng hồi phục của trẻ.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
Bên cạnh điều trị y tế, chế độ dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò then chốt, giúp tăng cường miễn dịch, rút ngắn thời gian bệnh và hạn chế biến chứng.
1. Khái niệm nhiễm trùng hô hấp cấp ở trẻ?
Nhiễm trùng hô hấp cấp tính (ART) ở trẻ là bệnh nhiễm trùng cấp tính đường thở, bao gồm từ tai, mũi, họng, đường dẫn khí từ thanh quản, khí quản, phế quản... cho đến phổi.
Nhiễm trùng đường hô hấp trên (URI) là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất. Bao gồm viêm mũi (cảm lạnh thông thường), viêm xoang, nhiễm trùng tai, viêm họng cấp tính hoặc viêm amindan họng, viêm nắp thanh quản và viêm thanh quản. Phần lớn các trường hợp URI có nguồn gốc virus.
Nhiễm trùng đường hô hấp dưới (LRI): Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới thường gặp ở trẻ em là viêm phổi và viêm phế quản. Nguyên nhân phổ biến nhất gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới do virus là virus hợp bào hô hấp (RSV).
2. Yếu tố làm tăng nguy cơ khiến trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp
- Các điều kiện môi trường như tính mùa vụ (ví dụ: mùa đông tỷ lệ mắc cúm, virus hợp bào hô hấp và các loại virus khác cao hơn).
- Trẻ sinh hoạt trong môi trường tập thể đông người như nhà trẻ, trường học, bệnh viện có nguy cơ mắc ARI cao hơn, trong đó trẻ đi nhà trẻ có nguy cơ cao gấp 2-3 lần so với trẻ được chăm sóc tại nhà.
- Bên cạnh đó, trẻ suy dinh dưỡng hoặc suy giảm miễn dịch dễ mắc bệnh hơn và bệnh thường nặng hơn, do khả năng phòng vệ của cơ thể suy yếu khi thiếu protein, năng lượng và các vi chất dinh dưỡng cần thiết.
3. Nhiễm trùng hô hấp cấp ảnh hưởng đến dinh dưỡng của trẻ như thế nào?
Khi bị ARI, cơ thể trẻ phải chống lại tác nhân gây bệnh (virus, vi khuẩn), dẫn đến nhiều thay đổi bất lợi cho dinh dưỡng:
- Sốt và viêm làm tăng nhu cầu năng lượng trong khi trẻ lại ăn uống kém hơn bình thường
- Ho, đau họng, nghẹt mũi khiến trẻ khó nuốt, ngại ăn
- Mệt mỏi, quấy khóc, giảm hợp tác trong ăn uống
- Chuyển hóa tăng cao, cơ thể dễ sử dụng đến dự trữ năng lượng và protein
- Nếu bệnh kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, trẻ dễ rơi vào vòng xoắn bệnh lý: Nhiễm trùng - suy dinh dưỡng - suy giảm miễn dịch.
4. Tại sao dinh dưỡng quan trọng khi trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp?
Dinh dưỡng hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường sức đề kháng và hỗ trợ hệ miễn dịch ở trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp. Khi mắc bệnh, nhu cầu năng lượng và các chất dinh dưỡng của cơ thể tăng lên để đáp ứng quá trình chống viêm và sửa chữa tổn thương. Cung cấp đủ năng lượng giúp cơ thể tập trung nguồn lực chống lại tác nhân gây bệnh, hạn chế phân giải khối cơ và suy giảm miễn dịch.
Protein là thành phần thiết yếu để tổng hợp kháng thể, tế bào miễn dịch và các chất trung gian miễn dịch; thiếu protein làm giảm khả năng đáp ứng miễn dịch và kéo dài thời gian bệnh.
Các vi chất dinh dưỡng như vitamin A giúp bảo vệ và duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc đường hô hấp, vitamin C và kẽm tăng cường hoạt động của bạch cầu và khả năng tiêu diệt vi khuẩn, virus, trong khi vitamin D có vai trò điều hòa miễn dịch và giảm phản ứng viêm quá mức.
Bên cạnh đó, cung cấp đủ nước giúp duy trì môi trường thuận lợi cho hoạt động của tế bào miễn dịch, làm loãng đờm và hỗ trợ đào thải tác nhân gây bệnh. Hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh nhờ chế độ ăn cân đối và bổ sung lợi khuẩn góp phần tăng sản xuất kháng thể và nâng cao miễn dịch toàn thân.
Nhờ những cơ chế này, dinh dưỡng hợp lý giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh, thúc đẩy hồi phục nhanh, đồng thời giảm nguy cơ tái phát nhiễm trùng hô hấp ở trẻ.
5. Nguyên tắc vàng trong dinh dưỡng cần ghi nhớ khi trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp
Không ép trẻ ăn, nhưng tuyệt đối không để trẻ “nhịn đói”
Việc tiếp tục cho trẻ ăn sẽ giúp ngăn ngừa tình trạng suy dinh dưỡng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới, vì các bé có thể bị sụt cân đáng kể mỗi ngày. Khuyến khích trẻ ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày, lượng ăn mỗi bữa có thể ít hơn bình thường nhưng tổng năng lượng trong ngày vẫn đảm bảo nhu cầu.
Tăng dần khẩu phần ăn và đa dạng các loại thực phẩm trong giai đoạn phục hồi
Trong giai đoạn phục hồi, khi các triệu chứng lâm sàng thuyên giảm và trẻ ăn khá hơn, nguyên tắc dinh dưỡng là tăng dần khẩu phần và đa dạng thực phẩm nhằm bù đắp phần sụt cân và thiếu hụt dinh dưỡng trong thời gian mắc bệnh.
Khẩu phần cần đầy đủ các nhóm chất, đặc biệt là đạm, vitamin và khoáng chất để phục hồi thể trạng, tái tạo mô và củng cố hệ miễn dịch. Có thể bổ sung thêm các bữa phụ giàu dinh dưỡng, duy trì thực phẩm giàu lợi khuẩn để hỗ trợ miễn dịch lâu dài, từ đó giúp trẻ hồi phục hoàn toàn và giảm nguy cơ tái phát nhiễm trùng hô hấp.
Tăng cường bổ sung nước
Trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp thường mất nhiều dịch hơn bình thường đặc biệt là khi sốt. Cho trẻ uống thêm nước giúp ngăn chặn tình trạng mất nước.
6. Ăn gì để trẻ nhanh khỏe khi bị nhiễm trùng hô hấp cấp?
Trong thời gian trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp, thực phẩm nên được ưu tiên sử dụng là những loại giàu dinh dưỡng, dễ tiêu hóa và có tác dụng hỗ trợ miễn dịch.
- Thực phẩm giàu đạm chất lượng cao như thịt nạc, cá, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa nhằm cung cấp nguyên liệu cho việc tạo kháng thể và tế bào miễn dịch.
- Tăng cường rau xanh và trái cây giàu vitamin và khoáng chất, đặc biệt là vitamin A, C, kẽm và vitamin D, giúp bảo vệ niêm mạc đường hô hấp và nâng cao sức đề kháng.
- Các món ăn nên được chế biến mềm, lỏng như cháo, súp, canh để trẻ dễ ăn, dễ hấp thu.
- Đảm bảo trẻ uống đủ nước và có thể bổ sung thực phẩm chứa lợi khuẩn như sữa chua để hỗ trợ hệ miễn dịch đường ruột.
Bên cạnh đó, cũng cần hạn chế các thực phẩm làm tăng gánh nặng cho hệ tiêu hóa trong giai đoạn bệnh, tăng triệu chứng và gây ảnh hưởng đến quá trình hồi phục của trẻ.
- Các món chiên rán, nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn vì khó tiêu hóa và có thể làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng.
- Các loại đồ uống có gas, nước quá lạnh, thức ăn cay, mặn hoặc quá ngọt vì dễ gây kích ứng niêm mạc hô hấp, tăng tiết đờm và làm trẻ ăn kém hơn.
Kết luận
Dinh dưỡng đóng vai trò thiết yếu trong quá trình điều trị và hồi phục của trẻ bị nhiễm trùng hô hấp cấp. Một chế độ ăn đầy đủ năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất, phù hợp với tình trạng bệnh, không chỉ giúp trẻ tăng sức đề kháng, rút ngắn thời gian mắc bệnh mà còn hạn chế nguy cơ sụt cân và tái nhiễm.
Việc duy trì bú mẹ, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và theo dõi sát tình trạng ăn uống của trẻ trong suốt thời gian bệnh và giai đoạn hồi phục là chìa khóa giúp trẻ nhanh chóng lấy lại sức khỏe và phát triển toàn diện. Phụ huynh cần phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp, góp phần bảo vệ hệ hô hấp và sức khỏe lâu dài cho trẻ.
Tài liệu tham khảo
1. Disease Control Priorities in Developing Countries (2006). New York: Oxford University Press. Chapter 25 Acute Respiratory Infections in Children.
2. International Child Health Care: A Practical Manual for Hospitals Worldwide (2003).
3. Definitions and Outcomes of Nutritional Interventions in Children with Respiratory Infections (2013).
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
