Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus quai bị gây ra, lây chủ yếu qua đường hô hấp. Bên cạnh các triệu chứng điển hình, bệnh có thể gây nhiều biến chứng, trong đó viêm tinh hoàn và viêm mào tinh là những biến chứng quan trọng ở nam thanh thiếu niên và người trưởng thành. Bài viết này tập trung vào đặc điểm, nguy cơ và cách xử trí của các biến chứng này.
1. Biểu hiện lâm sàng của viêm tinh hoàn, viêm mào tinh
Viêm tinh hoàn do quai bị thường xảy ra vào khoảng một tuần sau khi bắt đầu viêm tuyến mang tai ở nam thanh niên nhiễm MuV. Sự khởi phát của viêm tinh hoàn có liên quan đến các triệu chứng cơ năng và thực thể như đau đầu và sốt và sau đó biểu hiện như sưng và đau tinh hoàn. Kiểm tra bìu thường thấy tinh hoàn một bên hoặc cả hai bên sưng, đau, nóng kèm theo biểu hiện tràn dịch màng tinh hoàn.
Viêm mào tinh hoàn cũng xảy ra ở hầu hết các trường hợp viêm tinh hoàn do quai bị. Một nghiên cứu gần đây chứng minh rằng viêm mào tinh hoàn do quai bị thường xảy ra hầu hết ở phần đầu mào tinh, trái ngược với viêm mào tinh hoàn do vi khuẩn thường xảy ra ở phần đuôi hoặc thân mào tinh.
Trên siêu âm tinh hoàn có thể dễ dàng nhận thấy các hình ảnh của tổn thương viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn bao gồm độ phản âm thấp, tăng thông mạch và tăng thể tích của tinh hoàn và mào tinh hoàn có thể kèm theo hình ảnh tràn dịch màng tinh hoàn.
Trong giai đoạn cấp tính của viêm tinh hoàn do quai bị (tinh hoàn sưng, nóng, đỏ, đau), chức năng nội tiết của tinh hoàn bị thay đổi, ví dụ như giảm nồng độ testosterone; đồng thời, nồng độ LH và FSH có thể tăng do đáp ứng bù trừ của tuyến yên. Các triệu chứng cấp tính thường thuyên giảm trong khoảng 2 tuần. Tuy nhiên, các bất thường về tinh trùng như giảm số lượng, giảm khả năng di động và thay đổi hình thái có thể kéo dài nhiều năm sau khi hồi phục, phản ánh tình trạng rối loạn quá trình sinh tinh.
Sau nhiều năm quan sát ở những người nam giới đã từng mắc quai bị sau dậy thì có biến chứng viêm tinh hoàn, kích thước tinh hoàn nhỏ, mầt độ mềm. Dưới siêu âm, tinh hoàn teo thấy rõ được đặc trưng bởi hình dạng thuôn dài, độ hồi âm thấp và giảm tính mạch máu dựa trên kết quả siêu âm. Quan sát dưới kính hiển vi các mảnh sinh thiết tinh hoàn thấy biểu mô sinh tinh bị teo nhỏ, không có hiện tượng sinh tinh, không có tinh trùng.
XEM THÊM: Teo tinh hoàn do mắc bệnh quai bị có thể sinh con được không?
2. Cơ chế bệnh sinh teo tinh hoàn sau khi mắc quai bị
Các biến chứng của MuV không gây chết người, do đó thiếu mẫu người để kiểm tra cơ chế bệnh sinh. Thông tin hiện tại về quá trình phát sinh bệnh sau khi bị quai bị phần lớn dựa vào các nghiên cứu trên mô hình động vật. Không may, virus quai bị lại không gây tình trạng viêm tinh hoàn trên mô hình động vật thực nghiệm như trên người. Các giả thuyết được đặt ra có thể do liên quan tới đặc quyền miễn dịch tại tinh hoàn. Ở cơ thể người nam giới bình thường, quá trình sinh tinh tại tinh hoàn tránh được các tác động của hệ thống miễn dịch của chính cơ thể nhờ đặc điểm “hàng rào” do các tế bào bảo vệ tại chính tinh hoàn tạo nên.
Chính đặc quyền miễn dịch của tinh hoàn có thể tạo điều kiện để virus quai bị xâm nhập, nhân lên và gây tổn thương các tế bào sinh tinh. Quá trình này đồng thời làm phá vỡ hàng rào miễn dịch của tinh hoàn, khiến các tế bào mầm không chỉ bị virus tấn công trong giai đoạn cấp tính mà còn có thể trở thành mục tiêu của chính hệ miễn dịch cơ thể sau đó, góp phần gây tổn thương tinh hoàn kéo dài.
XEM THÊM: Viêm tinh hoàn sau quai bị bao lâu thì khỏi?
3. Phương pháp tiếp cận chẩn đoán và điều trị
Thông thường các bệnh nhân mắc quai bị ít khi tới bệnh viện, chỉ trừ khi có các biến chứng xảy ra. Bệnh nhân thường tới bệnh viện khi xuất hiện sưng đau 1 hoặc cả 2 bên bìu. Việc chẩn đoán dựa vào các biểu hiện lâm sàng kèm theo các xét nghiệm miễn dịch tìm kháng thể kháng virus quai bị IgG, IgM trong huyết thanh và tìm virus quai bị trong nước bọt bằng kỹ thuật RT-PCR. Tuy nhiên, kỹ thuật RT-PCR cũng ít được chỉ định trong lâm sàng.
Điều trị viêm tinh hoàn do quai bị thường bao gồm các biện pháp điều trị hỗ trợ mà chưa có một hướng dẫn điều trị đặc hiệu nào cụ thể. Các biện pháp điều trị hỗ trợ bao gồm nghỉ ngơi tại giường, nâng đỡ bìu và các loại thuốc giảm đau và kháng kích thích chống đau, sốt. Các triệu chứng cơ năng và thực thể có thể biến mất sau điều trị tích cực trong 4−10 ngày. Thuốc chống đau giảm viêm steroid đã được sử dụng để giảm đau và sưng tinh hoàn, nhưng nó không làm thay đổi diễn biến lâm sàng và ngăn ngừa teo tinh hoàn sau đó. Interferon đã được sử dụng trong một loạt các trường hợp để chữa bệnh viêm tinh hoàn do quai bị. Tuy nhiên, đây là một phương pháp gây tranh cãi vì có bằng chứng ngược chiều về hiệu quả điều trị của nó.
Một vấn đề đáng lưu ý là biến chứng viêm tinh hoàn do quai bị ở nam giới sau tuổi dậy thì có thể bị xem nhẹ hoặc không được điều trị kịp thời, một phần do triệu chứng thoáng qua hoặc tâm lý ngại đi khám. Trong khi các tế bào nội tiết của tinh hoàn thường có khả năng phục hồi sau giai đoạn cấp, các tế bào mầm sinh tinh có thể bị tổn thương không hồi phục, dẫn đến suy giảm hoặc mất khả năng sinh tinh. Do chức năng nội tiết vẫn được duy trì, nhiều người không nhận thấy thay đổi về sinh lý và chỉ đến khám khi gặp tình trạng hiếm muộn. Lúc này, khả năng có con bằng chính tinh trùng của người bệnh có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí không còn khả thi trong một số trường hợp.
Lời khuyên dành cho các bệnh nhân nam giới mắc quai bị sau tuổi dậy thì là nên kiểm tra và theo dõi sức khỏe sinh sản nam giới ngay sau khi bị mắc bệnh để có những xử trí kịp thời, tránh những hậu quả đáng tiếc xảy ra sau này.
Nhờ sự phát triển trong lĩnh vực hỗ trợ sinh sản và hệ thống lưu trữ hiện đại của Ngân hàng mô Vinmec, nam giới sau khi vượt qua giai đoạn cấp của bệnh quai bị có thể cân nhắc lựa chọn việc lưu trữ tinh trùng như một giải pháp bảo tồn khả năng sinh sản, góp phần chủ động bảo vệ cơ hội làm cha trong tương lai.
Nếu cần cung cấp thêm thông tin và tư vấn, khách hàng có thể liên hệ tới Ngân hàng Mô Vinmec, 458 Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội.
Tài liệu tham khảo:
Han Wu, Fei Wang, Dongdong Tang, Daishu Han. Mumps Orchitis: Clinical Aspects and Mechanisms. Front Immunol. 2021 Mar 18;12:582946. doi: 10.3389/fimmu.2021.582946.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE, đặt mua GÓI DỊCH VỤ hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng My Vinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
