Thiết lập một chế độ ăn uống lành mạnh và thông minh được xem là "chìa khóa" thiết yếu giúp bệnh nhân ung thư máu duy trì thể trọng, giảm nguy cơ nhiễm trùng và thúc đẩy quá trình hồi phục nhanh chóng trong suốt hành trình điều trị dài ngày. Việc cung cấp đầy đủ dưỡng chất không chỉ giúp cơ thể thay thế các tế bào bị tổn thương do hóa trị mà còn xây dựng lại các mô và tăng cường hiệu quả sử dụng thuốc điều trị. Bài viết dưới đây cung cấp lộ trình dinh dưỡng chi tiết dựa trên các hướng dẫn chuyên môn nhằm giúp người bệnh chuẩn bị một thể trạng tốt nhất để chiến thắng bệnh tật.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
1. Hiểu về bệnh và vai trò của dinh dưỡng trong ung thư máu
Ung thư máu là bệnh lý ác tính của hệ tạo máu, đặc trưng bởi sự tăng sinh quá mức các tế bào non ác tính (tế bào blast) trong tủy xương và máu ngoại vi. Quá trình này phá vỡ chức năng tủy bình thường, gây ra các rối loạn miễn dịch và tổn thương các cơ quan như gan, thận, đường tiêu hóa.
Trong bối cảnh đó, dinh dưỡng đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ sống còn. Ăn uống đầy đủ giúp ngăn chặn sự phá vỡ các mô, tạo ra "kho dự trữ" năng lượng để cơ thể chịu đựng được các tác dụng phụ khắc nghiệt của hóa trị và xạ trị. Đặc biệt, một chế độ ăn khoa học sẽ giúp duy trì cân nặng, hỗ trợ hệ miễn dịch chống lại các nguồn nhiễm trùng cơ hội vốn rất nguy hiểm với bệnh nhân ung thư máu.
2. Nguyên tắc dinh dưỡng: An toàn vệ sinh và ăn theo giai đoạn
2.1. Nguyên tắc vệ sinh "vàng":
- An toàn thực phẩm là ưu tiên sống còn vì hệ miễn dịch của người bệnh thường bị suy giảm nghiêm trọng, dễ bị nhiễm trùng từ thức ăn.
- Bệnh nhân cần tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc "ăn chín, uống sôi", chỉ sử dụng thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, còn hạn sử dụng và đảm bảo vệ sinh
- Tách biệt hoàn toàn thực phẩm sống và chín trong quá trình chế biến
- Thức ăn nên được sử dụng ngay sau khi nấu và không được để quá 2 giờ ở nhiệt độ phòng
- Người bệnh cần rửa tay sạch sẽ trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với thực phẩm sống
- Vệ sinh cá nhân, súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm hoặc nước súc miệng chuyên dùng sau mỗi bữa ăn để phòng tránh viêm loét niêm mạc.
2.2. Dinh dưỡng theo từng giai đoạn điều trị:
- Giai đoạn trước truyền hóa chất: Cần tăng cường chất dinh dưỡng để tích lũy protein và năng lượng dự trữ, tạo nền tảng cho quá trình điều trị. Đây là lúc cần tích lũy năng lượng dự trữ. Khẩu phần nên tăng Protein (chiếm 15-20% tổng năng lượng) và tăng Glucid (chiếm 65-70%).
- Giai đoạn đang truyền hóa chất: Người bệnh thường bị buồn nôn, thay đổi vị giác. Thức ăn nên chế biến mềm, lỏng, dễ nuốt, dễ tiêu hóa và chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Nếu người bệnh nhạy cảm với mùi, hãy cho ăn thức ăn ít mùi hoặc để nguội để giảm kích thích gây nôn. Bệnh nhân nên tập trung ăn nhiều vào buổi sáng và trưa vì đây là lúc cơ thể hấp thụ dinh dưỡng tốt nhất.
- Chế độ ăn "Sạch" khi bạch cầu giảm sâu: Khi bạch cầu hạt giảm dưới 0,5 G/L, nguy cơ nhiễm trùng tại phổi, tiêu hóa và da là rất lớn.
- Giai đoạn bạch cầu giảm sâu: Khi bạch cầu hạt dưới 0,5G/L, người bệnh đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng cao. Giai đoạn này phải thực hiện nghiêm ngặt chế độ ăn vi khuẩn thấp. Cần loại bỏ hoàn toàn hoa quả chưa gọt vỏ, rau sống, salad, sinh tố chưa tiệt trùng, hoa quả sấy khô thô, mật ong tươi và các loại hạt tươi. Thay vào đó, hãy chọn trái cây vỏ dày đã rửa sạch và bóc vỏ, rau quả nấu chín kỹ, nước ép đóng chai tiệt trùng và các loại hạt đã rang chín.
3. Khuyến nghị về năng lượng, các chất sinh năng lượng và vi chất
Nhu cầu năng lượng của bệnh nhân ung thư máu cao hơn nhiều so với người bình thường do quá trình chuyển hóa bệnh lý và ảnh hưởng của thuốc hóa trị.
- Năng lượng: Cần duy trì ở mức 35 - 40 kcal/kg cân nặng/ngày.
- Protein (Đạm): Đây là thành phần quan trọng nhất để xây dựng lại tế bào. Nhu cầu protein cần đạt từ 2,0 đến 2,5g/kg cân nặng/ngày (trong khi người bình thường chỉ cần 1 - 1,5g). Nên ưu tiên đạm động vật chiếm trên 50% tổng lượng đạm.
- Glucid (Tinh bột): Nên chiếm 65 - 70% tổng năng lượng để giúp gan tích tụ glycogen, bảo vệ gan khỏi độc tính của hóa chất liều cao. Ưu tiên các loại gạo lứt, ngũ cốc thô và các loại củ như khoai tây, khoai lang.
- Lipid (Chất béo): Chiếm khoảng 15 - 20%, nên ưu tiên chất béo thực vật (dầu oliu, dầu đậu nành) và các thực phẩm giàu Omega-3 để kháng viêm và tránh suy mòn cơ thể.
- Bệnh nhân nên bổ sung vi chất từ thực phẩm tự nhiên thay vì lạm dụng thực phẩm chức năng. Vitamin D có thể hấp thụ qua việc tắm nắng sớm (9-10 giờ sáng) khoảng 10-15 phút để hỗ trợ hệ miễn dịch. Axit Folic giúp tái tạo tế bào máu có nhiều trong rau lá xanh đậm, nước cam. Kẽm và Vitamin C hỗ trợ lành vết thương và tăng hấp thu sắt. Vitamin C có nhiều trong trái cây họ bưởi, cam, quýt, kiwi.
4. Khuyến nghị về lựa chọn thực phẩm
4.1. Thực phẩm nên chọn:
- Nhóm giàu đạm: Thịt nạc (heo, bò), thịt trắng từ gia cầm (3-4 lần/tuần), hải sản, trứng, sữa tiệt trùng và các loại đậu.
- Nhóm rau quả: Các loại rau màu xanh đậm hoặc vàng đậm (họ cải, cà rốt) và trái cây họ bưởi, cam, quýt để tăng khả năng hấp thu sắt và vitamin C.
- Nước: Đảm bảo uống từ 8 - 12 cốc nước mỗi ngày (khoảng 2-3 lít), sử dụng nước máy đã qua lọc và đun sôi kỹ.
4.2. Thực phẩm cần hạn chế hoặc tránh:
- Thực phẩm sống, tái: Gỏi, nộm, nem chua, tiết canh, trứng sống.
- Đồ chế biến sẵn: Đồ hộp, thực phẩm chứa chất bảo quản quá liều, thức ăn ôi thiu.
- Nội tạng động vật: Gan, tim, lòng, óc, cật (bầu dục).
- Chất kích thích: Rượu, bia, thuốc lá, trà đặc, cà phê và nước ngọt có ga.
- Gia vị mạnh: Ớt, hạt tiêu vì dễ làm tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa và giảm hiệu quả của thuốc điều trị.
5. Các khuyến nghị phòng chống tác dụng phụ
Để phòng chống với các tác dụng phụ sau điều trị, bệnh nhân có thể áp dụng các mẹo nhỏ:
- Buồn nôn: Nhỏ tinh dầu chanh hoặc bạc hà vào giấy ăn để át mùi thức ăn, tránh uống nước trong khi đang ăn.
- Tiêu chảy: Hạn chế chất béo, thực phẩm cay và các loại rau gây đầy hơi (bắp cải, tỏi); bù nước bằng Oresol theo đúng hướng dẫn.
- Táo bón: Duy trì vận động nhẹ nhàng, không bỏ bữa, tăng cường chất xơ từ rau chín và yến mạch.
Kết luận
Dinh dưỡng không chỉ là cung cấp thức ăn mà là một phần thiết yếu của điều trị bệnh ung thư máu ác tính. Một tinh thần lạc quan kết hợp với chế độ ăn đúng, đủ và sạch sẽ giúp bệnh nhân có đủ sức mạnh để đi đến đích cuối cùng của hành trình chiến thắng bệnh tật.
Hãy bắt đầu xây dựng kế hoạch dinh dưỡng lành mạnh ngay hôm nay! Đừng ngần ngại trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để thiết lập thực đơn cá nhân hóa phù hợp nhất với tình trạng của bạn. Người bệnh nên đăng ký chế độ ăn bệnh lý tại bệnh viện để được đảm bảo về năng lượng khuyến nghị và an toàn vệ sinh thực phẩm cao nhất.
--------------------------------------------------------------------------------
Thông tin trong bài viết được tổng hợp từ các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế, Viện Viện Huyết học và truyền máu Trung ương cùng quy trình tại các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức và Vinmec. Tuy nhiên, mỗi người bệnh có đặc điểm lâm sàng riêng, hãy luôn tuân thủ chỉ định cụ thể của bác sĩ điều trị trực tiếp.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
