Hiến mô, tạng là một nghĩa cử nhân văn đặc biệt. Sau khi một người qua đời, một phần cơ thể của họ vẫn có thể tiếp tục mang lại sự sống, thị lực hoặc chất lượng sống tốt hơn cho nhiều người bệnh khác. Với người suy tim, suy gan, suy thận, suy phổi giai đoạn cuối, ghép tạng đôi khi là cơ hội điều trị cuối cùng để duy trì sự sống.
Tuy nhiên, nhiều người vẫn còn băn khoăn: hiến tạng có hợp pháp không, ai được đăng ký hiến, chết não có phải là “chưa chết hẳn” không, người đã có thẻ hiến tạng thì gia đình có cần đồng ý nữa không? Bài viết dưới đây giúp giải thích những vấn đề cơ bản về hiến mô, tạng bằng ngôn ngữ dễ hiểu, dựa trên nguyên tắc y khoa và quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam.
Hiến mô, tạng là gì?
Hiến mô, tạng là việc một người tự nguyện hiến một phần mô hoặc bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi qua đời để cứu chữa người bệnh, phục vụ giảng dạy hoặc nghiên cứu y học.
Các tạng có thể được ghép bao gồm thận, gan, tim, phổi, tụy, ruột non. Một số mô cũng có thể được hiến, ví dụ giác mạc, da, xương, gân, mạch máu, van tim. Trong thực tế, ghép thận và ghép gan là hai hình thức thường gặp nhất từ người hiến sống, vì người khỏe mạnh có thể sống với một quả thận còn lại hoặc hiến một phần gan trong điều kiện được đánh giá y khoa rất chặt chẽ.
Hiến mô, tạng khác với hiến xác. Hiến mô, tạng là hiến một số mô hoặc cơ quan để ghép cho người bệnh. Hiến xác là hiến toàn bộ thi thể cho mục đích đào tạo, giảng dạy hoặc nghiên cứu y học. Người dân cần phân biệt rõ hai khái niệm này khi đăng ký.
Vì sao hiến tạng có ý nghĩa lớn?
Nhiều bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối không còn đáp ứng với điều trị nội khoa thông thường. Người suy thận có thể phải chạy thận nhân tạo hoặc lọc màng bụng lâu dài. Người suy gan, suy tim, suy phổi nặng có thể không còn lựa chọn điều trị hiệu quả nếu không được ghép tạng.
Một người hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp cứu sống hoặc cải thiện cuộc sống cho nhiều người bệnh khác. Ví dụ, tim có thể ghép cho người suy tim nặng, gan cho người suy gan hoặc ung thư gan trong chỉ định ghép, thận cho người suy thận giai đoạn cuối, phổi cho người bệnh phổi giai đoạn cuối, giác mạc có thể giúp người bị mù do bệnh giác mạc có cơ hội nhìn thấy trở lại.
Vì vậy, hiến mô, tạng không chỉ là một quyết định y khoa, mà còn là một hành động nhân ái, thể hiện sự sẻ chia và trách nhiệm với cộng đồng.
Các hình thức hiến mô, tạng
Hiến khi còn sống
Người hiến sống có thể hiến một quả thận, một phần gan hoặc một số loại mô trong những điều kiện y khoa phù hợp. Đây là quyết định cần được cân nhắc kỹ, vì người hiến là người khỏe mạnh và cuộc phẫu thuật phải bảo đảm an toàn tối đa cho họ.
Trước khi hiến, người hiến phải được tư vấn đầy đủ, khám sức khỏe toàn diện, đánh giá tâm lý - xã hội, xét nghiệm khả năng tương thích với người nhận và đánh giá nguy cơ phẫu thuật. Việc hiến phải hoàn toàn tự nguyện, không bị ép buộc và không vì mục đích mua bán, trao đổi tài chính.
Trong thực tế, người hiến sống thường là người thân trong gia đình hoặc người có quan hệ tình cảm, pháp lý rõ ràng với người nhận. Một số trường hợp không cùng huyết thống vẫn có thể được xem xét, nhưng cần được thẩm định rất chặt chẽ để loại trừ nguy cơ mua bán tạng hoặc ép buộc.
Hiến sau khi qua đời
Hiến mô, tạng sau khi qua đời là nguồn tạng rất quý cho người bệnh đang chờ ghép. Một trường hợp thường được nhắc đến là người chết não.
Chết não không phải là hôn mê sâu, cũng không phải là sống thực vật. Chết não là tình trạng toàn bộ não đã tổn thương không hồi phục, người bệnh không còn khả năng tự thở và không thể sống lại. Tim có thể còn đập trong một thời gian nhờ máy thở, thuốc vận mạch và các biện pháp hồi sức, nhưng về mặt y học và pháp lý, người bệnh đã tử vong khi chết não được xác định đúng quy trình.
Việc xác định chết não phải được thực hiện nghiêm ngặt bởi các bác sĩ có chuyên môn, theo tiêu chuẩn lâm sàng, cận lâm sàng và thời gian theo quy định. Nhóm bác sĩ xác định chết não độc lập với nhóm ghép tạng nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch và tôn trọng người bệnh.
Ai có thể đăng ký hiến mô, tạng?
Theo quy định tại Việt Nam, người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi qua đời hoặc đăng ký hiến xác.
Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng đăng ký hiến tạng không có nghĩa chắc chắn sẽ lấy được tạng khi người đó qua đời. Tại thời điểm hiến, bác sĩ vẫn phải đánh giá tình trạng thực tế của người hiến, bao gồm nguyên nhân tử vong, chức năng từng cơ quan, bệnh truyền nhiễm, ung thư, nhiễm trùng nặng hoặc các yếu tố có thể ảnh hưởng đến an toàn của người nhận.
Người cao tuổi vẫn có thể đăng ký hiến mô, tạng. Tuổi không phải là yếu tố duy nhất quyết định. Điều quan trọng là tình trạng sức khỏe và chất lượng của mô, tạng tại thời điểm đánh giá.
Nguyên tắc pháp lý quan trọng trong hiến mô, tạng
Hiến mô, tạng tại Việt Nam phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản sau:
- Tự nguyện đối với người hiến và người được ghép.
- Vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học.
- Không nhằm mục đích thương mại.
- Bảo mật thông tin liên quan đến người hiến và người nhận, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc các bên có thỏa thuận phù hợp.
- Nghiêm cấm mua bán, môi giới, ép buộc hoặc lợi dụng việc hiến, nhận mô, tạng vì mục đích thương mại.
Đây là những nguyên tắc rất quan trọng. Hiến tạng là hành động nhân đạo, không phải một giao dịch mua bán. Mọi hành vi mua bán, môi giới tạng đều trái pháp luật và có thể gây nguy hiểm cho cả người hiến, người nhận cũng như làm mất niềm tin của xã hội vào hoạt động ghép tạng.
Đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời như thế nào?
Người dân có nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi qua đời có thể đăng ký qua các kênh chính thức, bao gồm:
- Liên hệ Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người.
- Đăng ký qua cổng thông tin chính thức của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia.
- Bày tỏ nguyện vọng tại cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn chuyển thông tin đến đơn vị có thẩm quyền.
- Liên hệ các bệnh viện có đơn vị điều phối hiến, ghép mô tạng được cấp phép.
Thông tin thường cần khi đăng ký gồm họ tên, ngày sinh, số căn cước công dân hoặc hộ chiếu, địa chỉ liên hệ, số điện thoại và các thông tin theo biểu mẫu hướng dẫn. Sau khi hoàn tất thủ tục, người đăng ký có thể được cấp thẻ đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời.
Thẻ hiến tạng là cách ghi nhận nguyện vọng nhân văn của người đăng ký. Người đã đăng ký cũng có quyền thay đổi hoặc hủy bỏ nguyện vọng hiến theo quy định.
Có nên nói với gia đình sau khi đăng ký hiến tạng không?
Câu trả lời là có.
Dù việc đăng ký thể hiện rõ nguyện vọng của cá nhân, người dân vẫn nên chia sẻ quyết định này với gia đình. Trong thực tế, khi một người qua đời hoặc chết não, các bác sĩ và điều phối viên sẽ trao đổi rất kỹ với thân nhân. Nếu gia đình hiểu rõ mong muốn của người đã đăng ký từ trước, quá trình ra quyết định sẽ bớt khó khăn hơn trong thời điểm đau buồn.
Việc trò chuyện trước với gia đình cũng giúp tránh hiểu lầm, giảm áp lực cho người thân và giúp nguyện vọng hiến tạng được tôn trọng một cách trọn vẹn hơn.
Hiến tạng có làm biến dạng cơ thể người quá cố không?
Đây là một trong những lo lắng thường gặp nhất. Trên thực tế, phẫu thuật lấy mô, tạng được thực hiện trong phòng mổ bởi ê-kíp chuyên môn, với sự tôn trọng tối đa đối với người hiến. Sau phẫu thuật, cơ thể người hiến được khôi phục về mặt thẩm mỹ, chăm sóc và bàn giao lại cho gia đình để thực hiện tang lễ theo phong tục.
Hiến mô, tạng không đồng nghĩa với việc cơ thể bị đối xử thiếu tôn trọng. Ngược lại, người hiến tạng luôn được xem là người đã trao tặng sự sống và cần được tri ân xứng đáng.
Đăng ký hiến tạng có ảnh hưởng đến việc bác sĩ cứu chữa mình không?
Không. Nhiệm vụ đầu tiên của bác sĩ là cứu người bệnh. Việc một người có đăng ký hiến tạng hay không không làm thay đổi trách nhiệm điều trị, hồi sức và cứu chữa.
Chỉ khi người bệnh được xác định là không thể qua khỏi, hoặc đã chết não theo quy trình chuyên môn và pháp lý nghiêm ngặt, vấn đề hiến mô, tạng mới được đặt ra. Nhóm bác sĩ xác định chết não và nhóm bác sĩ ghép tạng phải được phân định độc lập để bảo đảm khách quan.
Những ai không nên hiến tạng khi còn sống?
Không phải ai muốn hiến tạng khi còn sống cũng có thể hiến. Người có bệnh lý nặng, bệnh tim mạch không kiểm soát, đái tháo đường ảnh hưởng đến cơ quan đích, tăng huyết áp nặng, suy chức năng cơ quan, ung thư tiến triển, nhiễm trùng hoạt động hoặc các yếu tố nguy cơ cao khác có thể không phù hợp để hiến.
Quyết định cuối cùng phải do hội đồng chuyên môn và ê-kíp ghép tạng đánh giá. Mục tiêu quan trọng nhất là bảo vệ an toàn cho người hiến, đồng thời bảo đảm hiệu quả và an toàn cho người nhận.
Người dân cần nhớ điều gì?
Hiến mô, tạng là một nghĩa cử cao đẹp, nhưng cần được hiểu đúng. Người dân nên ghi nhớ một số điểm quan trọng:
- Hiến mô, tạng là tự nguyện và không vì mục đích thương mại.
- Người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ có thể đăng ký.
- Đăng ký hiến tạng không có nghĩa chắc chắn sẽ được lấy tạng; bác sĩ phải đánh giá tại thời điểm hiến.
- Chết não là tử vong về mặt y học và pháp lý, không phải hôn mê sâu hay sống thực vật.
- Nên trao đổi trước với gia đình sau khi đăng ký hiến tạng.
Mọi thông tin nên được thực hiện qua các kênh chính thức của Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia hoặc các cơ sở y tế được cấp phép.
Hiến tạng là cách để sự sống được tiếp nối. Một quyết định được hiểu đúng, chuẩn bị kỹ và chia sẻ với gia đình có thể trở thành món quà vô giá cho những người bệnh đang chờ cơ hội sống.
Tài liệu tham khảo chính
- Luật số 75/2006/QH11: Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
- Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người - Bộ Y tế: thông tin hướng dẫn đăng ký hiến mô, tạng.
- Mayo Clinic Health System: Organ donation - common myths and facts.
- NHS Blood and Transplant: Organ donation information for the public.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
