Tiêu chảy cấp là một trong những bệnh thường gặp nhất ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi. Bên cạnh nguy cơ mất nước và điện giải, tiêu chảy cấp còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình trạng dinh dưỡng, làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng nếu không được can thiệp kịp thời. Bài viết này cung cấp cái nhìn toàn diện về tiêu chảy cấp ở trẻ em và vai trò then chốt của dinh dưỡng trong điều trị và phục hồi.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
1. Tiêu chảy cấp là gì?
Tiêu chảy cấp là đi ngoài phân lỏng, trong phân có máu hoặc mũi hoặc cả hai. Số lần đi ngoài trên 3 lần trong 24 giờ và kéo dài không quá 14 ngày. Đây là bệnh lý rất phổ biến ở trẻ em, trung bình mỗi trẻ dưới 5 tuổi có thể mắc từ 2-3 đợt mỗi năm.
Trên lâm sàng, tiêu chảy cấp thường gặp dưới hai dạng. Phổ biến nhất là tiêu chảy cấp phân nước, chiếm khoảng 80% các trường hợp, nguy hiểm chính là tình trạng mất nước và điện giải. Bên cạnh đó có thể gây giảm cân, thiếu hụt dinh dưỡng nếu không được tiếp tục nuôi dưỡng tốt. Thể thứ hai là tiêu chảy cấp phân máu (hội chứng lỵ), ít gặp hơn nhưng nguy hiểm do tổn thương niêm mạc ruột, có thể dẫn đến nhiễm trùng nặng và suy dinh dưỡng.
2. Nhóm trẻ có nguy cơ cao mắc tiêu chảy cấp
Trẻ từ 6 tháng đến 2 tuổi là nhóm có nguy cơ cao nhất. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu ăn bổ sung, trong khi hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và lượng kháng thể từ mẹ truyền sang đã giảm dần. Khi trẻ biết bò, biết đi và tăng hoạt động cá nhân, nguy cơ tiếp xúc với mầm bệnh cũng tăng lên.
Trẻ suy giảm miễn dịch, trẻ bú bình không đảm bảo vệ sinh, sử dụng nguồn nước hoặc thực phẩm không an toàn cũng rất dễ bị tiêu chảy.
Ngoài ra, trẻ suy dinh dưỡng có nguy cơ mắc tiêu chảy cao hơn và khi mắc bệnh, diễn biến thường nặng hơn, nguy cơ tử vong cao hơn.
Nguyên nhân gây tiêu chảy cấp ở trẻ: Các tác nhân gây tiêu chảy cấp rất đa dạng, trong đó virus là nguyên nhân phổ biến nhất, đặc biệt là Rotavirus. Bên cạnh đó còn có nhiều vi khuẩn, ký sinh trùng, tình trạng dị ứng thức ăn hoặc tiêu chảy liên quan đến việc sử dụng kháng sinh.
3. Tiêu chảy cấp ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ như thế nào
Nhiều phụ huynh chỉ lo lắng đến việc trẻ bị mất nước khi tiêu chảy mà chưa nhận thức đầy đủ về tác động của bệnh đối với tình trạng dinh dưỡng. Trên thực tế, tiêu chảy cấp có thể nhanh chóng đẩy trẻ vào tình trạng suy dinh dưỡng nếu không được chăm sóc đúng cách.
Trong thời gian mắc bệnh, trẻ thường chán ăn, buồn nôn hoặc nôn, dẫn đến giảm lượng thức ăn đưa vào cơ thể. Đồng thời, niêm mạc ruột bị tổn thương làm giảm khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng. Việc nhịn ăn hoặc ăn quá ít với mục đích “cầm tiêu chảy” có thể khiến tình trạng kém hấp thu trở nên nghiêm trọng hơn.
Bên cạnh đó, khi trẻ bị sốt hoặc nhiễm trùng, nhu cầu năng lượng và các chất dinh dưỡng của cơ thể lại tăng cao để đáp ứng quá trình chuyển hóa và phục hồi mô tổn thương. Nếu không được đáp ứng đầy đủ, trẻ rất dễ bị sụt cân, chậm hồi phục và suy dinh dưỡng kéo dài.
4. Nguyên tắc dinh dưỡng và cách cho trẻ ăn cha mẹ cần ghi nhớ
Trẻ bị tiêu chảy cấp cần được ăn sớm và ăn đúng cách. Việc nhịn ăn kéo dài là không phù hợp và có thể làm bệnh nặng hơn. Chế độ ăn cần đảm bảo đủ năng lượng để bù lại phần thất thoát do nôn và tiêu chảy, đồng thời đáp ứng nhu cầu chuyển hóa tăng cao khi trẻ sốt hoặc nhiễm trùng.
Với trẻ không bị mất nước, cần tiếp tục cho ăn bình thường. Trường hợp trẻ có mất nước và điện giải, cần bù nước trước, sau đó cho ăn ngay khi hoàn thành bù nước.
Trẻ đang bú mẹ cần được tiếp tục bú nhiều lần hơn và lâu hơn nếu trẻ muốn. Với trẻ dùng sữa công thức, không nên pha loãng sữa và không tự ý sử dụng sữa không lactose khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Đối với trẻ đã ăn bổ sung, cần nhanh chóng tập cho trẻ ăn lại các món đa dạng, chế biến mềm nhuyễn, chia thành nhiều bữa nhỏ. Sau khi tiêu chảy đã ngừng, trẻ cần được bổ sung thêm một bữa phụ mỗi ngày trong ít nhất hai tuần để đảm bảo hồi phục cân nặng.
5. Hướng dẫn lựa chọn thực phẩm phù hợp khi trẻ bị tiêu chảy cấp
Thực phẩm nên dùng:
- Ưu tiên thực phẩm có giá trị đạm cao: thịt lợn nạc, thịt gà, cá, trứng, sữa,...
- Sử dụng chất béo không bão hòa, chất béo từ cá, dầu thực vật (dầu đậu nành, dầu oliu, dầu hạt lanh,...) thay cho mỡ động vật trong giai đoạn đầu điều trị tiêu chảy giúp trẻ dễ tiêu hóa và hấp thu hơn, nương nhẹ bộ máy tiêu hóa
- Thực phẩm giàu kali như: chuối tiêu, nước dừa, rau dền đỏ,...
- Thực phẩm giàu kẽm như: thịt gà nạc, tim gà, thịt bò nạc, thịt lợn nạc, gan lợn, lòng đỏ trứng gà,..
Thực phẩm không nên dùng:
- Rau sợi thô, củ quả, hạt ngũ cốc có nhiều chất xơ vì khó tiêu hóa. Ví dụ: rau già, cuống rau, ổi xanh, măng tây, gạo lứt,...
- Nước cháo loãng chỉ sử dụng trong quá trình bù nước, không nên ăn kéo dài vì chỉ làm trẻ có cảm giác no mà không cung cấp đủ các chất dinh dưỡng
- Thực phẩm chứa nhiều đường gây tiêu chảy thẩm thấu, làm tình trạng bệnh nặng hơn. Ví dụ: nước ép hoa quả, bánh kẹo ngọt, nước ngọt công nghiệp,...
Thực đơn tham khảo dành cho trẻ bị tiêu chảy cấp
THỰC ĐƠN CHO TRẺ 1-2 TUỔI | ||
Bữa sáng | Cháo thịt gà khoai tây cà rốt | |
| Gạo tẻ | 35g | |
| Thịt gà nạc (bỏ da) | 30g | |
| Khoai tây | 10g | |
| Cà rốt | 10g | |
| Dầu ăn | 20g | |
Phụ sáng | Sữa | 200ml |
Bữa trưa | Cháo tôm rau cải ngọt | |
| Gạo tẻ | 35g | |
| Tôm biển | 30g | |
| Lá rau cải non | 20g | |
| Dầu ăn | 7ml | |
Bữa trưa | Cháo tôm rau cải ngọt | |
| Gạo tẻ | 35g | |
| Tôm biển | 30g | |
| Lá rau cải non | 20g | |
| Dầu ăn | 7ml | |
Phụ chiều | Sữa | 200ml |
| Chuối tiêu | 70g (1/2 quả) | |
Bữa tối | Cháo thịt lợn bí xanh | |
| Gạo tẻ | 35g | |
| Thịt lợn nạc | 30g | |
| Bí xanh | 20g | |
| Dầu ăn | 7ml | |
Phụ tối | Sữa | 200ml |
Giá trị dinh dưỡng Năng lượng = 1146 kcal Protein = 39,2g; Lipid = 41,3g; Glucid = 151,5g Tỷ lệ P: L: G = 14: 32: 54 (%) Sữa công thức trong 100ml cung cấp: E/ P/ L/ G = 65kcal/ 1,5g/ 2,6g/ 8,5g | ||
Kết luận
Tiêu chảy cấp là bệnh lý thường gặp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu trẻ được bù nước đúng cách và chăm sóc dinh dưỡng hợp lý. Dinh dưỡng không chỉ giúp trẻ vượt qua giai đoạn bệnh mà còn đóng vai trò quyết định trong việc phục hồi tăng trưởng và phòng ngừa suy dinh dưỡng.
⇨ Cha mẹ và người chăm sóc hãy chủ động trang bị kiến thức đúng về dinh dưỡng trong tiêu chảy cấp ở trẻ, tuân thủ hướng dẫn y tế và không tự ý kiêng khem quá mức. Một chế độ ăn phù hợp chính là “liều thuốc” quan trọng giúp trẻ nhanh chóng khỏe mạnh, là chìa khóa bảo vệ sức khỏe và sự phát triển lâu dài của trẻ.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2009). Tài liệu hướng dẫn xử trí tiêu chảy ở trẻ em.
2. National Research Council (US) Subcommittee on Nutrition and Diarrheal Diseases Control (1985). Nutritional Management of Acute Diarrhea in Infants and Children.
3. World Gastroenterology Organisation (WGO) (2012): Guideline for acute diarrhea in adults and children - A global perspective.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
