......

Vi rút cúm có thể thay đổi như thế nào?

Bệnh cúm là một bệnh truyền nhiễm cấp tính đường hô hấp do virus influenza gây ra. Trong đa số các trường hợp, bệnh gây tổn thương đường hô hấp trên và dưới kèm theo các biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau cơ. Bệnh cúm có thể gây nên những vụ dịch nhỏ hoặc đại dịch, ảnh hưởng đến nhiều vùng, nhiều nước hoặc nhiều châu lục trên thế giới.

1. Tổng quan về virus cúm

Virus cúm có tên khoa học là virus influenza, thuộc họ orthomyxoviridae, được phân thành 4 type A, B, C, D. Virus type B và C ít có thay đổi kháng nguyên nên không gây ra dịch lớn. Virus cúm D mới phân lập được gần đây, chủ yếu ảnh hưởng đến gia súc. Các vụ dịch cúm ở người chủ yếu là do cúm A gây nên và type này có sự thay đổi kháng nguyên, vì vậy virus cúm A được coi là virus cúm biến đổi nhiều nhất.

Cấu tạo của virus cúm gồm 2 phần

  • Phần lõi chứa một sợi RNA mang những thông tin di truyền
  • Phần vỏ có 3 kháng nguyên:
    • Kháng nguyên S: Kháng nguyên hòa tan
    • Kháng nguyên H: Tác dụng bám dính vào bề mặt
    • Kháng nguyên N: Giúp virus phóng thích các thế hệ sau ra khỏi tế bào

Hiện nay có 18 kháng nguyên H (từ H1 – H18) và 11 kháng nguyên N (N1 – N11). Trong đó chỉ có H1, H2, H3, N1 và N2 là có liên quan đến các vụ dịch cúm ở người.

Virus cúm gây nên bệnh cúm, đây là một bệnh rất dễ lây và lây rất nhanh trong cộng đồng. Những nơi có mật độ dân cư đông đúc, các trường học, mẫu giáo,... có thể xảy ra dịch và rất khó kiểm soát, đặc biệt là những nơi có nhiều virus cúm biến đổi thì việc kiểm soát dịch càng khó khăn hơn.

2. Một số vụ đại dịch cúm

Thế giới đã trải qua một số vụ đại dịch cúm ở bảng sau:

Tên đại dịch cúm Thời gian Số tử vong Type vi rút cúm
Cúm Nga - Châu Á 1889-1890 1 triệu H2N2
Cúm Tây Ban Nha 1918-1920 40 triệu H1N1
Cúm Châu Á 1957-1958 1 đến 1,5 triệu H2N2
Cúm Hồng Kông 1968-1969 0,75 đến 1 triệu H3N2

Gần đây có một số đại dịch do virus cúm biến đổi như sau: Đại dịch cúm A H1N1 2009 đã lan tràn đến hàng trăm quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, hàng trăm người nhiễm virus và hàng trăm trường hợp tử vong. Gần đây nhất là cúm gia cầm A/H7N9 bùng phát từ năm 2013 tại Trung Quốc với biến đổi độc lực virus cúm cao, tiềm ẩn và nguy cơ gây ra đại dịch.

Hình ảnh đại dịch virus cúm H1N1 năm 1918-1920
Hình ảnh đại dịch virus cúm H1N1 năm 1918-1920

3. Vì sao virus cúm lại có sự đa dạng như vậy?

Đối với virus cúm A hiện nay có 18 kháng nguyên H (từ H1 – H18) và 11 kháng nguyên N (N1 – N11). Virus cúm A phân chia dựa vào các kháng nguyên bề mặt Hemagglutinin (kháng nguyên H) và Neuraminidase (kháng nguyên N). Hai kháng nguyên H và N thường có sự thay đổi, sự thay đổi này có thể xảy ra từ từ, tạo nên những virus cúm biến đổi và bùng phát thành các vụ dịch nhỏ hay có thể đột ngột tạo nên những đại dịch.

4. Virus cúm có những sự thay đổi như thế nào?

4.1 Sự trôi dạt kháng nguyên

Một cách thay đổi của virus cúm được gọi là “sự trôi dạt kháng nguyên”. Sự trôi dạt bao gồm những thay đổi nhỏ (hoặc đột biến) trong gen của virus cúm có thể dẫn đến những thay đổi trong các protein bề mặt của chúng, cụ thể ở kháng nguyên H và N. Mỗi kháng nguyên H và N khi vào cơ thể sẽ được hệ thống miễn dịch nhận biết và cơ thể chúng ta lập tức kích hoạt phản ứng miễn dịch, bao gồm sản xuất các kháng thể để ngăn chặn hoặc ức chế virus lây lan.

Những thay đổi trong cấu trúc của kháng nguyên H và N cũng sẽ làm cơ thể có những đáp ứng miễn dịch khác nhau giữa mỗi lần nhiễm. Những thay đổi liên quan đến sự trôi dạt kháng nguyên xảy ra liên tục theo thời gian khi virus thực hiện sao chép hay nhân bản. Hầu hết các mũi tiêm phòng cúm được thiết kế để nhắm vào các kháng nguyên này. Tuy nhiên do sự biến đổi không ngừng mà chúng có thể thoát khỏi tác dụng của vaccine. Điều này có nghĩa là nếu bạn đã chủng ngừa cúm rồi bạn vẫn có thể mắc những chủng virus cúm biến đổi mới xuất hiện.

Một điều may mắn đó là những thay đổi xảy ra từ sự trôi dạt kháng nguyên là những đột biến nhỏ và thường tạo ra các virus cúm biến đổi có một vài điểm chung. Chúng có quan hệ “họ hàng gần gũi” nên có đặc tính kháng nguyên tương tự. Cơ thể chúng ta sẽ nhận biết được và tạo đáp ứng miễn dịch cùng loài gọi là “miễn dịch chéo”.

Tuy nhiên, nếu các thay đổi này tích lũy đủ nhiều, trải qua một khoảng thời gian cần thiết thì sẽ tạo ra các chủng virus cúm biến đổi mới khác biệt hoàn toàn với chủng trước đây. Hoặc là thay đổi nhỏ nhưng vị trí đột biến là một vị trí đặc biệt quan trọng nên có thể dẫn đến tạo chủng virus cúm mới. Khi xảy xuất hiện virus cúm biến đổi mới, hệ thống miễn dịch của cơ thể có thể không nhận ra và không thể tạo đáp ứng miễn dịch ngăn ngừa bệnh được. Kết quả là một người đã bị nhiễm cúm trước đây, vì sự trôi dạt kháng nguyên mà các kháng thể hiện có của người đó sẽ không nhận ra và vô hiệu hóa chủng virus cúm biến đổi mới này được.

Sự trôi dạt kháng nguyên là một lý do quan trọng khiến mọi người có thể bị cúm nhiều hơn một lần. Sự trôi dạt cũng là lý do chính khiến vaccine cúm dùng ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu được xem xét hàng năm và làm mới khi cần thiết để theo kịp với sự phát triển của virus cúm.

4.2 Sự thay đổi kháng nguyên

Một dạng thay đổi khác được gọi là “sự thay đổi kháng nguyên”. Được định nghĩa là một sự thay đổi đột ngột và lớn của vi rút cúm A, dẫn đến kháng nguyên H mới và N mới. Sự thay đổi kháng nguyên có thể dẫn đến một loại bệnh cúm A mới (như cúm A/H1N1, A/H5N1, A/H7N9). Sự thay đổi này có thể làm cho chủng virus cúm trước đây chỉ gây bệnh cho động vật nay lại có khả năng gây bệnh cho con người. Một ví dụ cho virus cúm biến đổi như vậy xảy ra vào mùa xuân năm 2009, khi virus cúm A/H1N1 mang nguồn gốc gen từ lợn Bắc Mỹ, lợn Âu Á và chim lại bùng phát gây bệnh cho hàng loạt người dân và nhanh chóng lây lan, gây ra đại dịch. Khi chủng virus cúm biến đổi như vậy, hầu hết chúng ta đều có ít hoặc không có khả năng miễn dịch chống lại loại virus mới này.

Đa số trường hợp virus cúm biến đổi là do hiện tượng trôi dạt kháng nguyên, còn sự thay đổi kháng nguyên ít xảy ra hơn. Điều này giải thích vì sao đại dịch cúm hiếm khi xảy ra; đã có bốn đại dịch cúm trong 100 năm qua.

Các vi rút loại A trải qua cả quá trình trôi dạt và chuyển dịch kháng nguyên và là vi rút cúm duy nhất được biết là gây ra đại dịch, trong khi vi rút cúm loại B chỉ thay đổi bằng quá trình trôi dạt kháng nguyên dần dần.

Vì vậy, việc sử dụng vắc - xin phòng cúm hàng năm là điều vô cùng cần thiết, bởi virus cúm luôn luôn biến đổi và đáp ứng miễn dịch của cơ thể sẽ giảm dần sau một năm. Để có được sự bảo vệ tốt nhất trước bệnh cúm, tất cả mọi người từ 6 tháng tuổi trở lên đừng quên sử dụng vắc - xin hàng năm.

virus cúm
Tiêm chủng vacxin phòng virus cúm hàng năm giúp phòng ngừa bệnh hiệu quả

Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec cung cấp dịch vụ tiêm vắc - xin cúm: Những ưu điểm khi tiêm, vắc-xin tại Vinmec bao gồm:

  • Đội ngũ bác sĩ chuyên khoa thăm khám, sàng lọc đầy đủ các vấn đề về thể trạng và sức khỏe.
  • Tư vấn về vắc - xin phòng bệnh và phác đồ tiêm, cách theo dõi và chăm sóc trẻ sau tiêm chủng trước khi ra chỉ định tiêm vắc-xin.
  • 100% khách hàng tiêm chủng được theo dõi 30 phút sau tiêm và đánh giá lại sức khỏe trước khi ra về.
  • Được theo dõi đa khoa trước, trong và sau tiêm chủng tại Hệ thống y tế Vinmec và luôn có ekip cấp cứu sẵn sàng phối hợp với phòng tiêm chủng xử trí các trường hợp sốc phản vệ, suy hô hấp – ngừng tuần hoàn, đảm bảo xử lý kịp thời, đúng phác đồ khi có sự cố xảy ra.
  • Phòng tiêm chủng thoáng mát, sạch sẽ, yên tĩnh.
  • Vắc-xin được nhập khẩu và bảo quản tại hệ thống kho lạnh hiện đại, với dây chuyền bảo quản lạnh (Cold chain) đạt tiêu chuẩn GSP, giữ vắc-xin trong điều kiện tốt nhất để đảm bảo chất lượng.
  • Bố mẹ sẽ nhận tin nhắn nhắc lịch trước ngày tiêm và thông tin tiêm chủng của bé sẽ được đồng bộ với hệ thống thông tin tiêm chủng quốc gia.

Để được tư vấn trực tiếp, Quý Khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đăng ký lịch trực tuyến TẠI ĐÂY. Tải ứng dụng độc quyền MyVinmec để đặt lịch nhanh hơn, theo dõi lịch tiện lợi hơn!

Nguồn tham khảo: cdc.gov

36 lượt đọc

Dịch vụ từ Vinmec

Bài viết liên quan
  • H1N1
    Virus cúm A/H1N1 có nguy hiểm?

    Cúm A (H1N1) do loại virus cúm mới, có khả năng lây lan từ người sang người thông qua đường giọt bắn khi ho, hắt hơi... Hầu hết bệnh do virus cúm A H1N1 nhẹ, người bệnh có thể hồi ...

    Đọc thêm
  • H1N1
    Bệnh cúm A/H1N1 có thể tự khỏi?

    Bệnh cúm A/H1N1 do virus cúm A/H1N1 gây ra. Thông thường, diễn biến bệnh cúm A/H1N1 nếu nhẹ và được phát hiện sớm sẽ tự khỏi trong khoảng 7 - 10 ngày. Tuy nhiên, bệnh có thể gây biến chứng ...

    Đọc thêm
  • Cúm
    Đặc điểm virus cúm A/H1N1

    Virus cúm A/H1N1 được xem là nguyên nhân chính gây ra phần lớn các bệnh cúm ở người. Virus cúm A/H1N1 khiến đường hô hấp bị nhiễm trùng. Virus cúm A/H1N1 có khả năng lây nhiễm nhanh từ người này ...

    Đọc thêm
  • đại dịch H2N2
    Đại dịch 1957-1958: Virus H2N2

    Vào tháng 2 năm 1957, một loại virus cúm A (H2N2) mới xuất hiện ở Đông Á, gây ra đại dịch ở Châu Á. Trường hợp nhiễm bệnh đầu tiên ở Singapore vào tháng 2 năm 1957, Hồng Kông vào ...

    Đọc thêm
  • H1N1
    Virus cúm A/H1N1 chết ở nhiệt độ nào?

    Virus cúm A/H1N1 gây ra bệnh cúm A với các biểu hiện đặc trưng như ho, sốt, sổ mũi,... Virus cúm A/H1N1 gây bệnh cúm mùa thông thường, tuy nhiên hiểu rõ đặc điểm của virus cúm A/H1N1 sẽ giúp ...

    Đọc thêm