Chăm sóc trẻ có rối loạn phổ tự kỷ (ASD) tại nhà là mối quan tâm lớn của nhiều gia đình ngay sau khi nhận chẩn đoán. Bên cạnh các can thiệp chuyên môn, môi trường sống hằng ngày đóng vai trò nền tảng, ảnh hưởng trực tiếp đến cảm giác an toàn, khả năng kết nối và hòa nhập của trẻ. Bài viết này tập trung vào những nguyên tắc cốt lõi giúp ba mẹ chăm sóc trẻ có ASD tại nhà một cách phù hợp, thực tế và bền vững.
Nội dung được viết bởi: ThS. Phan Thị Phượng - Chuyên viên Giáo dục đặc biệt - Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Tích hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
Trong khoảnh khắc nhận được chẩn đoán con nằm trong rối loạn phổ tự kỷ (ASD), nhiều ba mẹ đã cảm nhận những giây phút “đứng lặng”. Không chỉ là một sự bất ngờ mà còn là chuỗi cảm xúc đan xen phức tạp: lo lắng, hoang mang về tương lai và hàng ngàn câu hỏi chưa có lời đáp.
Liệu con có thể hòa nhập không? Gia đình mình cần làm gì bây giờ? Và từ ngày mai, hành trình này sẽ bắt đầu ra sao?
Thực tế, ASD không phải là một căn bệnh cấp tính cần chữa trị tức thời. Đó là một đặc điểm phát triển thần kinh kéo dài, ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp, tương tác xã hội, cảm nhận thế giới xung quanh và thích nghi với môi trường sống. Chính vì tính chất này, việc hỗ trợ trẻ không chỉ tác động tới cá nhân trẻ, mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến nhịp sống, cảm xúc và cấu trúc của cả gia đình.
Hiểu đúng về Cách chăm sóc trẻ ASD tại nhà
Trẻ có rối loạn phổ tự kỷ (ASD) và những thay đổi âm thầm trong đời sống gia đình
Khi trong gia đình có trẻ có ASD, những thay đổi thường không đến một cách ồn ào, mà âm thầm len vào từng sinh hoạt nhỏ: một bữa ăn có thể kéo dài hơn vì trẻ kén chọn; một buổi sáng căng thẳng vì trẻ không chịu thay quần áo; một buổi tối mệt mỏi vì trẻ khó ngủ hoặc thức dậy nhiều lần.
Những điều này tuy nhỏ, nhưng qua thời gian dài, dễ khiến cả gia đình cảm thấy cuộc sống bị xáo trộn. Tuy nhiên, việc hiểu đúng về ASD giúp ba mẹ dần nhận ra, những xáo trộn này đơn giản là quá trình cả gia đình đang học cách thiết lập một nhịp điệu sinh hoạt mới phù hợp hơn với tất cả thành viên.
Chăm sóc trẻ - không phải can thiệp, mà là nền tảng cho sự phát triển
Áp lực vô hình khi chăm sóc trẻ ASD, thường khiến bố mẹ phải cố gắng “dạy con”, “can thiệp” hay áp dụng các bài tập chuyên môn. Thực tế, với tình yêu thương và đồng hành mỗi ngày của ba mẹ, có thể tạo ra môi trường sống giúp trẻ cảm thấy an toàn, được hiểu và được nâng đỡ mỗi ngày.
Những gì diễn ra trong gia đình - cách người lớn phản ứng, nhịp sinh hoạt, không khí cảm xúc -– chính là nền tảng để các hình thức hỗ trợ chuyên môn phát huy hiệu quả. Khi môi trường gia đình đủ ổn định, trẻ có nhiều cơ hội hơn để học hỏi và phát triển theo cách tự nhiên.
Cách chăm sóc trẻ ASD tại nhà
Xây dựng nhịp sinh hoạt ổn định cho trẻ
Nhiều trẻ có ASD gặp khó khăn trong việc thích nghi với sự thay đổi. Những điều rất nhỏ như đổi giờ ăn, thay người đón, hay sắp xếp lại đồ đạc cũng có thể khiến trẻ căng thẳng, bối rối hoặc phản ứng mạnh.
Việc xây dựng nhịp sinh hoạt tương đối ổn định và dễ đoán như duy trì giờ ăn, giờ ngủ, và các hoạt động hàng ngày sẽ giúp trẻ cảm thấy thế giới xung quanh dễ đoán hơn. Khi trẻ biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo, cảm giác bất an giảm đi đáng kể.
Giao tiếp hàng ngày: Chậm lại để hiểu con nhiều hơn
Trẻ ASD giao tiếp theo một cách riêng
Giao tiếp với trẻ có ASD cũng gặp nhiều thách thức với ba mẹ, nhưng cũng là cơ hội để thấu hiểu trẻ. Dù một số trẻ gặp vấn đề về ngôn ngữ, hạn chế tương tác, nhưng trẻ vẫn luôn có nhu cầu được giao tiếp với người khác. Chính vì vậy, ba mẹ có thể giao tiếp hoặc hỗ trợ trẻ kết nối với thế giới bằng các hình thức phù hợp với khả năng của từng trẻ như: thông qua lời nói, thông qua cử chỉ điệu bộ hoặc thẻ tranh giao tiếp, chữ viết...
Đồng hành và kiên nhẫn cùng con
Trong sinh hoạt tại nhà, điều quan trọng không phải là ép trẻ phải nói cho đúng, mà là tạo điều kiện để trẻ được hiểu và được phản hồi phù hợp. Những câu nói ngắn gọn, rõ ràng, tránh vòng vo, cùng với cử chỉ hoặc đồ vật minh họa, thường giúp trẻ dễ tiếp nhận hơn.
Bên cạnh đó, việc cho trẻ đủ thời gian để phản hồi là điều vô cùng cần thiết. Khi người lớn chậm lại, trẻ có cơ hội xử lý thông tin và thể hiện theo cách của mình, thay vì bị cuốn vào áp lực phải đáp ứng ngay lập tức.
Hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày: Để trẻ học từ chính cuộc sống
Hỗ trợ từng bước, thay vì ép buộc
Các kỹ năng sinh hoạt cơ bản như ăn uống, vệ sinh cá nhân hay mặc quần áo thường là nguồn căng thẳng lớn trong gia đình có trẻ ASD. Tuy nhiên, những kỹ năng này không nên được “dạy” theo kiểu lớp học ngay tại nhà.
Thay vào đó, việc hỗ trợ từng bước nhỏ, làm mẫu và khuyến khích trẻ tham gia dần dần sẽ giúp trẻ hình thành sự tự tin. Khi trẻ gặp khó khăn, sự hỗ trợ kịp thời quan trọng hơn việc trách mắng hay thúc ép.
Tôn trọng tốc độ phát triển riêng của trẻ
Điều đáng lưu ý là mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. So sánh trẻ với anh chị em hoặc với các trẻ khác, chỉ làm tăng áp lực cho cả trẻ và người lớn. Khi ba mẹ tôn trọng tốc độ riêng của trẻ, trẻ sẽ cảm thấy an toàn và được thấu hiểu hơn.
Điều chỉnh môi trường giác quan
Nhiều trẻ nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc cảm giác tiếp xúc. Một không gian quá ồn hoặc quá lộn xộn có thể khiến trẻ quá tải dẫn đến căng thẳng. Trẻ có thể cáu gắt, né tránh, khó hợp tác hoặc bộc lộ hành vi mà gia đình khó hiểu.
Khi ba mẹ quan sát và điều chỉnh những yếu tố khiến trẻ khó chịu – như giảm tiếng ồn, ánh sáng dịu hơn, không gian gọn gàng - trẻ thường trở nên bình tĩnh và dễ hợp tác hơn. Đây là cách bạn giúp hệ thần kinh của con được nghỉ ngơi và phục hồi.
Chăm sóc cảm xúc: Cho trẻ - và cả gia đình
Công nhận cảm xúc của trẻ
Trẻ có ASD có rất nhiều cung bậc cảm xúc, và có cách thể hiện cảm xúc của riêng mình. Việc công nhận cảm xúc của trẻ, thay vì phủ nhận hay xem nhẹ, giúp trẻ cảm thấy được tôn trọng và an toàn, giúp tăng sự kết nối với mọi người.
Cảm xúc của ba mẹ cũng rất quan trọng
Hành trình chăm sóc trẻ có ASD là hành trình dài và ba mẹ không có ai hoàn hảo cả. Sự mệt mỏi, lo lắng hay bất lực là những cảm xúc hoàn toàn có thể xảy ra trong hành trình này. Bằng việc tự chăm sóc chính mình, cho bản thân được phép nghỉ ngơi hay tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần, ba mẹ sẽ có thêm động lực và năng lượng để đồng hành cùng con một cách bền vững.
Khi nào cần tìm đến hỗ trợ chuyên môn?
Những dấu hiệu cho thấy gia đình cần hỗ trợ
Chăm sóc tại nhà là nền tảng quan trọng, nhưng sự hỗ trợ chuyên môn cho trẻ và gia đình đúng lúc là cách tốt nhất để xây dựng lộ trình phát triển toàn diện.
Khi trẻ gặp nhiều khó khăn kéo dài, có những hành vi ảnh hưởng đến an toàn hoặc khi gia đình cảm thấy quá tải, việc tìm đến các chuyên gia sức khỏe tinh thần là điều cần thiết.
Vai trò của chuyên gia
Sự hỗ trợ chuyên môn không nhằm thay thế vai trò của gia đình, mà giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu phát triển của trẻ và có định hướng phù hợp. Thông qua quá trình đánh giá và đồng hành, chuyên gia có thể giúp ba mẹ nhận diện điểm mạnh, những khó khăn đặc thù của trẻ, từ đó điều chỉnh cách chăm sóc và tương tác hằng ngày một cách hiệu quả hơn.
Kết luận
Chăm sóc trẻ có ASD tại nhà là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, thấu hiểu và rất nhiều tình yêu thương. Không cần phải làm mọi thứ thật hoàn hảo, chỉ cần đủ lắng nghe và đủ đồng hành, gia đình đã tạo ra một nền tảng quý giá cho sự phát triển của trẻ.
Nếu bạn đang nuôi dạy một trẻ có ASD, hãy nhớ rằng bạn không đơn độc. Việc chủ động trang bị kiến thức đúng đắn, tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn là bước đi tích cực, giúp cả gia đình cùng nhau bước tiếp vững vàng hơn.
Nguồn tham khảo
- Exceptional Lives - How to support your autistic child at home
- Jigsaw Diagnostics - In-home care for children with autism
- Expert Minds - Supporting a child with ASD
- iCare Home Health - How home care services for autism can help your child
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
