Chăm sóc dinh dưỡng trước phẫu thuật đường tiêu hóa là một phần yếu tố then chốt quyết định sự thành công của ca mổ và khả năng hồi phục sớm của người bệnh. Việc chuẩn bị một thể trạng tốt không chỉ giúp giảm thiểu các biến chứng nguy hiểm như nhiễm trùng hay bục vết mổ mà còn là "nhiên liệu" cần thiết để cơ thể vượt qua giai đoạn căng thẳng (stress) chuyển hóa sau phẫu thuật.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
1. Hiểu đúng về tầm quan trọng của dinh dưỡng trước khi phẫu thuật đường tiêu hóa
Phẫu thuật, đặc biệt là phẫu thuật đường tiêu hóa, được coi là một trạng thái "stress" cực độ đối với cơ thể. Khi bước vào phòng mổ, cơ thể sẽ kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và các phản ứng nội tiết, dẫn đến tình trạng tăng tiêu hao năng lượng và phân hủy mạnh mẽ các khối cơ, mô mỡ để giải phóng năng lượng. Nếu không được chuẩn bị dinh dưỡng đầy đủ, người bệnh sẽ rơi vào trạng thái dị hóa nặng nề, làm suy yếu hệ miễn dịch và chậm lành vết thương.
Thống kê cho thấy có tới 30 - 60% bệnh nhân ngoại khoa gặp tình trạng suy dinh dưỡng. Tình trạng này không chỉ kéo dài thời gian nằm viện mà còn làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong. Một nghiên cứu kinh điển đã chỉ ra rằng, những bệnh nhân sụt cân trên 20% trọng lượng cơ thể có tỷ lệ tử vong sau mổ lên tới 33%, trong khi nhóm không sụt cân chỉ ở mức 3,6%. Do đó, dinh dưỡng trước mổ phải được xem là một liệu pháp điều trị bắt buộc chứ không đơn thuần là việc ăn uống thông thường.
2. Bạn có nằm trong nhóm nguy cơ suy dinh dưỡng cần can thiệp?
Tất cả bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật tiêu hóa đều cần được sàng lọc và đánh giá tình trạng dinh dưỡng trong vòng 36 giờ sau khi nhập viện. Bạn và người thân cần đặc biệt lưu ý trao đổi với bác sĩ nếu có ít nhất một trong các dấu hiệu sau:
- Chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn 18,5 kg/m2
- Sụt cân ngoài ý muốn trên 10% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 tháng qua.
- Ăn uống kém, lượng thực phẩm nạp vào giảm hơn 50% so với bình thường trong tuần gần nhất
- Nồng độ Albumin trong máu thấp (dưới 30 g/L)
Việc nhận diện sớm nguy cơ giúp đội ngũ y tế có phương án can thiệp kịp thời. Đối với những trường hợp suy dinh dưỡng nặng, bác sĩ có thể quyết định trì hoãn phẫu thuật từ 7 đến 14 ngày để bồi hoàn dinh dưỡng. Khoảng thời gian này là cực kỳ quý giá để "xây" lại nền tảng sức khỏe, giúp bạn đủ sức chịu đựng cuộc mổ lớn sắp tới.
3. Bổ sung dinh dưỡng đường uống (ONS) - "vũ khí" bảo vệ khối cơ
Khi bữa ăn hàng ngày không đủ đáp ứng nhu cầu năng lượng tăng cao, việc sử dụng các sản phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống (ONS) là giải pháp tối ưu. Các chuyên gia khuyến nghị bệnh nhân nên sử dụng ONS có đậm độ năng lượng cao (1ml cung cấp 1-2 kcal) và hàm lượng đạm cao (tối thiểu 4g đạm/100kcal).
Đặc biệt, các loại ONS có chứa Ca-HMB (một chất chuyển hóa của axit amin leucine) được chứng minh là có tác dụng bảo vệ tế bào cơ, thúc đẩy tăng trưởng cơ và cải thiện sức cơ hiệu quả, nhất là ở người cao tuổi hoặc bệnh nhân ung thư đường tiêu hóa vốn dễ bị mất cơ. Việc bổ sung trung bình từ 300-500 kcal mỗi ngày thông qua ONS sẽ giúp bồi hoàn nhanh chóng các thiếu hụt, tăng cường khả năng miễn dịch và sức khỏe chung cho người bệnh.
4. Thay đổi quan niệm về nhịn ăn: Quy tắc "2-4-6-8" và nạp carbohydrate
Quan niệm "nhịn ăn hoàn toàn từ nửa đêm" trước ngày mổ hiện đã trở nên lạc hậu và có thể gây hại như làm tăng tình trạng kháng insulin, gây đói khát và lo âu cho bệnh nhân. Theo phác đồ hiện đại (ERAS), quy tắc nhịn ăn được tóm gọn như sau:
- Nhịn 2 giờ: Đối với các dịch lỏng trong suốt (nước lọc, nước đường, nước táo, trà đen không sữa)
- Nhịn 4 giờ: Đối với sữa mẹ
- Nhịn 6 giờ: Đối với sữa công thức, bữa ăn nhẹ có tinh bột
- Nhịn 8 giờ: Đối với thức ăn đặc có thịt, mỡ hoặc rau
Đặc biệt, việc uống khoảng 400ml carbohydrate (chứa khoảng 50g Maltodextrin) vào đêm trước mổ và 2 giờ trước khi gây mê là một bước can thiệp quan trọng. Việc này giúp cơ thể chuyển từ trạng thái "đói" sang trạng thái "vừa ăn xong", từ đó giảm 50% tình trạng kháng insulin sau mổ, bảo tồn khối cơ và giúp người bệnh cảm thấy dễ chịu, bớt mệt mỏi khi tỉnh dậy.
5. Cá thể hóa dinh dưỡng cho các trường hợp đặc biệt
Mỗi người bệnh có tình trạng bệnh lý khác nhau, nên dinh dưỡng cũng cần sự điều chỉnh riêng biệt:
- Bệnh nhân ung thư tiêu hóa: Đối với bệnh nhân mắc ung thư đường tiêu hóa (như ung thư dạ dày, đại tràng), cơ thể không chỉ mất chất do khối u tiêu thụ mà còn do các yếu tố ly giải protein từ khối u tiết ra. Trong trường hợp này, các sản phẩm dinh dưỡng điều hòa miễn dịch chứa Omega-3, Arginine và Nucleotide được khuyến nghị sử dụng từ 5 - 7 ngày trước mổ. Các dưỡng chất này đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh phản ứng viêm, giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng hậu phẫu và hỗ trợ quá trình lành vết mổ diễn ra thuận lợi hơn. Bệnh nhân ung thư thường gặp hội chứng suy mòn do khối u giải phóng các yếu tố ly giải protein và giảm cảm giác thèm ăn. Nhóm này cần được bổ sung dinh dưỡng tích cực và ưu tiên các sản phẩm giàu đạm whey hoặc peptide nếu có tình trạng kém hấp thu.
- Bệnh nhân đái tháo đường: Vẫn có thể áp dụng nạp carbohydrate trước mổ nếu đường huyết được kiểm soát tốt (mức 140 - 180 mg/dL) và không có tình trạng liệt dạ dày.
- Người có hội chứng kém hấp thu: Nên ưu tiên các loại ONS chứa đạm thủy phân (peptide) và chất béo chuỗi trung bình (MCT) để cơ thể dễ dàng hấp thu hơn so với đạm nguyên vẹn.
- Bệnh nhân tắc nghẽn tiêu hóa: Nếu không thể ăn qua đường miệng, bác sĩ sẽ chỉ định nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch sớm để đảm bảo năng lượng tối thiểu cho cơ thể.
Kết luận
Chăm sóc dinh dưỡng trước phẫu thuật đường tiêu hóa không đơn giản là chuẩn bị một bữa ăn no, mà là sự phối hợp khoa học giữa việc lựa chọn thực phẩm, bổ sung dưỡng chất chuyên biệt và tuân thủ các quy tắc nhịn ăn hiện đại. Một nền tảng dinh dưỡng vững chắc chính là "tấm khiên" bảo vệ bạn khỏi các biến chứng và là "động cơ" giúp bạn phục hồi nhanh chóng sau ca mổ đường tiêu hóa.
Hãy chủ động thảo luận với bác sĩ phẫu thuật và chuyên gia dinh dưỡng về tình trạng sụt cân hoặc khả năng ăn uống của bạn ngay từ khi có kế hoạch mổ. Đừng tự ý nhịn ăn quá lâu hoặc bỏ qua các bữa phụ dinh dưỡng nếu được chỉ định. Tuân thủ đúng lộ trình dinh dưỡng trước mổ là bạn đang nắm giữ 50% chìa khóa của sự hồi phục thành công! Hãy yêu cầu được tư vấn về các sản phẩm ONS giàu đạm và carbohydrate để chuẩn bị tốt nhất cho hành trình sắp tới của mình.
--------------------------------------------------------------------------------
Thông tin trong bài viết được tổng hợp từ các hướng dẫn chuyên môn của Hội Ngoại khoa và Phẫu thuật nội soi Việt Nam (VASEL), Hội Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch và đường tiêu hóa Việt Nam (VietSPEN) cùng quy trình tại các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức và Vinmec. Tuy nhiên, mỗi người bệnh có đặc điểm lâm sàng riêng, hãy luôn tuân thủ chỉ định cụ thể của bác sĩ điều trị trực tiếp.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
