Tâm thần phân liệt là một loại bệnh nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cách người bệnh suy nghĩ, cảm nhận, hành xử và tương tác với người khác. Bệnh có thể làm suy giảm rõ rệt chức năng học tập, lao động và tự chăm sóc nếu không được chẩn đoán, điều trị và theo dõi phù hợp.
Nội dung được viết bởi: ThS. BSCKI Huỳnh Thanh Tân - Bác sĩ Tâm thần - Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Tích hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
1. Tâm thần phân liệt là gì?
Tâm thần phân liệt là một dạng bệnh tâm thần nghiêm trọng. Những người mắc chứng bệnh này thường gặp những triệu chứng như hoang tưởng, ảo giác, lời nói hoặc hành vi vô tổ chức, và các triệu chứng âm tính như giảm biểu lộ cảm xúc, giảm động lực hoặc thu rút xã hội.
Việc điều trị sớm có thể giúp bệnh nhân kiểm soát được các triệu chứng nghiêm trọng nhất.
2. Bệnh tâm thần phân liệt thường có những triệu chứng gì?
Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Phiên bản Thứ năm (DSM-5), để chẩn đoán tâm thần phân liệt, phải có ít nhất 2 trong số 5 triệu chứng chính. Trong đó, cần có ít nhất 1 triệu chứng như: hoang tưởng, ảo giác, hoặc ngôn ngữ vô tổ chức.
Ngoài ra cũng cần kèm theo các yếu tố như thời gian kéo dài triệu chứng, cũng như các yếu tố giúp loại trừ các rối loạn tâm thần khác có thể có biểu hiện tương tự.
- Hoang tưởng: là những niềm tin sai lầm, thiếu cơ sở thực tế. Loại hoang tưởng thường thấy nhất ở người bệnh tâm thần phân liệt là hoang tưởng bị hại - khi người bệnh tin rằng mình đang bị một người, hoặc một nhóm người, đe dọa và hãm hại.
- Ảo giác: là việc nghe, nhìn, cảm nhận, ngửi hoặc nếm những thứ không thực sự tồn tại; ảo thanh (nghe thấy những âm thanh không có thật) là dạng ảo giác phổ biến nhất ở những người tâm thần phân liệt.
- Rối loạn ngôn ngữ (ngôn ngữ vô tổ chức): có thể biểu hiện qua việc nói năng dông dài, ý nghĩ và lời nói thay đổi quá nhanh và thiếu mục đích rõ ràng. Tình trạng này cũng có thể bao gồm việc tự chế ra từ ngữ mới, nói những vần vô nghĩa, trả lời không liên quan đến câu hỏi, lời nói rời rạc và gặp khó khăn trong việc duy trì mạch cuộc hội thoại.
- Hành vi vô tổ chức: là những hành động có vẻ ngẫu nhiên hoặc không phù hợp với hoàn cảnh, chẳng hạn như cư xử bất thường, kích động hoặc lặp đi lặp lại các cử động mà không có mục đích rõ ràng. Trong những trường hợp nghiêm trọng, tình trạng này gây khó khăn cho việc thực hiện các sinh hoạt hàng ngày và có thể bao gồm cả trạng thái căng trương lực (catatonia) - khi người bệnh trở nên đờ đẫn và không có phản ứng với môi trường xung quanh.
- Các triệu chứng âm tính: Người bệnh có dấu hiệu như không thích thú với cuộc sống hàng ngày, thậm chí rút lui khỏi các hoạt động xã hội. Họ có thể nói chuyện bằng giọng đơn điệu hoặc không còn biểu lộ cảm xúc qua nét mặt.
3. Những đối tượng dễ mắc phải bệnh tâm thần phân liệt
Thực tế, bất kỳ ai cũng có thể mắc phải căn bệnh này. Nó có thể xảy ra ở cả nam và nữ, cũng như giữa các nhóm dân tộc với nhau. Những triệu chứng của tâm thần phân liệt thường bắt đầu ở độ tuổi từ 16 - 30. Đáng chú ý, bệnh thường trải qua giai đoạn tiền triệu kéo dài từ vài tuần đến vài năm trước khi cơn loạn thần cấp đầu tiện thực sự bùng phát. Trong giai đoạn này, người bệnh có thể có những thay đổi âm thầm về hành vi và tư duy.
Hiếm khi, bệnh khởi phát trong khoảng thời gian thơ ấu hoặc sau độ tuổi 45.
4. Nguyên nhân dẫn đến tâm thần phân liệt
Hiện nay, các nhà khoa học vẫn chưa tìm ra được nguyên nhân chính xác dẫn đến căn bệnh này. Nhìn chung, các yếu tố liên quan đến căn bệnh này thường bao gồm: yếu tố di truyền, yếu tố sinh hóa, yếu tố môi trường và tác động của chất gây nghiện.
Ngoài ra, một số vấn đề ở các chất hóa học trong não bộ, chẳng hạn như glutamate và dopamine, hay mức độ hoạt động của một số khu vực nhất định trong não cũng có thể là nguyên nhân dẫn đến tâm thần phân liệt. Bệnh này cũng có thể xảy ra do sự khác biệt về cấu trúc não bộ, chẳng hạn như mất tế bào thần kinh dẫn đến các khoang hoặc não thất chứa đầy các chất lỏng.
5. Các thể phân loại bệnh Tâm thần phân liệt
Mặc dù các thể phân loại bệnh Tâm thần phân liệt không còn được coi là những rối loạn lâm sàng riêng biệt, chúng vẫn giúp bác sĩ đánh giá chi tiết và lập phác đồ điều trị hiệu quả hơn cho người bệnh, bao gồm:
- Thể căng trương lực (Catatonic): có thể biểu hiện dưới các dạng như - hành vi nhại lại (bắt chước, tự động lặp lại lời nói hoặc cử chỉ của người khác), chứng câm (không có khả năng hoặc từ chối giao tiếp bằng lời nói), trạng thái sững sờ (giảm sút nghiêm trọng khả năng phản ứng với các tác động từ môi trường xung quanh).
- Thể thanh xuân (Hebephrenic/ Disorganized): ở thể bệnh này, người bệnh thường không xuất hiện các triệu chứng ảo giác hay hoang tưởng, mà trải qua tình trạng vô tổ chức trong hành vi và ngôn ngữ, như - cảm xúc phẳng lặng (không có khả năng biểu lộ cảm xúc), rối loạn ngôn ngữ, tư duy vô tổ chức, phản ứng cảm xúc bất thường.
- Thể hoang tưởng (Paranoid): ở thể bệnh này, người bệnh có thể xuất hiện những triệu chứng như - hoang tưởng, ảo giác, ngôn ngữ vô tổ chức, khó tập trung, khó khăn trong kiểm soát xung động, và cảm xúc phẳng lặng (sự thiếu hụt hoặc mất đi các biểu cảm cảm xúc trên khuôn mặt và trong giọng nói).
- Thể di chứng (Residual): thể bệnh này tương đối phức tạp và dễ gây nhầm lẫn, thường bao gồm những triệu chứng di chứng hơn là triệu chứng hoạt động, như - ngôn ngữ chậm chạp, ít chú trọng về vệ sinh cá nhân, khó khăn về tâm thần vận động.
- Thể không biệt định (Undifferentiated): Thuật ngữ từng được sử dụng để mô tả trường hợp một người bệnh có các biểu hiện thuộc về nhiều thể tâm thần phân liệt khác nhau.
Tuy nhiên, cách phân loại trên chưa thực sự chính xác hoàn toàn. Hiện nay, các chuyên gia cho rằng bệnh này như một loại phổ rối loạn, bao gồm tất cả các loại phụ trước đây. Đó là một nhóm các rối loạn tâm thần liên quan có chung một số triệu chứng. Chúng giống như các biến thể của tâm thần phân liệt nói chung và ảnh hưởng đến cảm giác thực của người bệnh. Nhóm rối loạn tâm thần này làm cho người bệnh thay đổi suy nghĩ, cảm nhận cũng như hành động của họ.
Điểm khác biệt chính giữa tâm thần phân liệt và các rối loạn tương tự trong phổ là thời gian kéo dài của triệu chứng và sự hiện diện của các rối loạn cảm xúc. Ví dụ, rối loạn phân liệt cảm xúc (Schizoaffetive Disorder) sẽ có sự kết hợp của các triệu chứng loạn thần với trầm cảm (rối loạn trầm cảm chủ yếu) hoặc rối loạn lưỡng cực. Bệnh nhân có thể cảm thấy vô cùng tuyệt vọng hoặc hưng phấn, cáu kỉnh quá mức. Tuy nhiên, điểm mấu chốt để chẩn đoán là các triệu chứng loạn thần phải xuất hiện độc lập (ngay cả khi tâm trạng ổn định).
6. Điều trị tâm thần phân liệt
Các phác đồ điều trị tâm thần phân liệt bao gồm:
- Thuốc: Các loại thuốc như thuốc chống loạn thần thường sẽ được kê để giảm các triệu chứng.
- Điều trị tâm lý: Các loại điều trị tâm lý như Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) dành cho loạn thần, cũng sẽ giúp người bệnh hiểu thêm về cách suy nghĩ làm ảnh hưởng đến hành vi, cũng như làm giảm khả năng ảnh hưởng của các triệu chứng đến sinh hoạt thường ngày của họ.
- Phục hồi chức năng: Người bệnh có thể tham khảo các dịch vụ hỗ trợ như chương trình huấn luyện nhằm phát triển năng lực phục hồi của cá nhân (resilience training) ở môi trường công sở hoặc trường học.
Hiểu rõ về tâm thần phân liệt là bước đi quan trọng đầu tiên để đạt được hiệu quả điều trị tối ưu - dù đây là một quá trình không hề đơn giản. Bạn không phải đơn độc trên hành trình này - tại Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Tích hợp Vinmec, chúng tôi luôn ở đây để sát cánh cùng bạn.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
