Chăm sóc dinh dưỡng sau các ca phẫu thuật ngoài đường tiêu hóa (như chấn thương chỉnh hình, lồng ngực, hay sọ não) đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát phản ứng stress của cơ thể và thúc đẩy quá trình lành vết thương. Mặc dù hệ tiêu hóa không bị can thiệp trực tiếp, nhưng sự biến đổi chuyển hóa toàn thân đòi hỏi một chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng và protein để ngăn ngừa suy kiệt và biến chứng. Bài viết này sẽ cung cấp lộ trình dinh dưỡng khoa học giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi thể lực và chức năng vận động sau mổ.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
1. Vai trò của dinh dưỡng sau phẫu thuật
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ khi phẫu thuật dạ dày hay đại tràng mới cần chú trọng ăn uống, nhưng thực tế, mọi cuộc đại phẫu (như thay khớp, mổ tim, hay phẫu thuật thần kinh) đều gây ra một phản ứng stress toàn thân mạnh mẽ. Lúc này, hệ thần kinh giao cảm và hệ nội tiết bị kích hoạt, giải phóng các hormone gây ra tình trạng kháng insulin và tăng tiêu hao năng lượng đột ngột.
Hậu quả là cơ thể rơi vào trạng thái dị hóa, tức là tự phân hủy glycogen, protein từ khối cơ và mô mỡ để tạo năng lượng. Nếu không được bù đắp dinh dưỡng kịp thời, người bệnh sẽ bị yếu cơ trầm trọng, suy giảm miễn dịch, dẫn đến tốc độ lành vết thương chậm và dễ bị nhiễm trùng vết mổ. Do đó, dinh dưỡng sau mổ ngoài đường tiêu hóa là một liệu pháp điều trị bắt buộc.
2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn khối cơ xương
Mất cơ là một dấu hiệu cảnh báo tình trạng thiếu hụt protein và là yếu tố dự báo xấu cho kết quả lâm sàng. Các nguồn tài liệu chỉ rõ rằng: Mất trên 10% khối lượng cơ sẽ làm giảm khả năng miễn dịch và tăng nguy cơ nhiễm trùng. Mất trên 20% khối lượng cơ sẽ làm giảm đáng kể quá trình lành vết thương và gây yếu cơ trầm trọng. Mất trên 30% khối lượng cơ, tốc độ lành vết thương gần như đình trệ cho đến khi khối cơ được phục hồi.
Đối với bệnh nhân sau phẫu thuật chấn thương chỉnh hình hoặc người cao tuổi, việc duy trì khối cơ không chỉ giúp vết mổ nhanh lành mà còn là điều kiện tiên quyết để người bệnh có thể tập vận động sớm và tránh các biến chứng do nằm lâu.
3. Nguyên tắc "vàng": Cho ăn sớm trong vòng 24 giờ đầu
Khác với phẫu thuật đường tiêu hóa có thể cần lộ trình từ lỏng đến đặc, bệnh nhân phẫu thuật ngoài đường tiêu hóa thường có thể quay lại chế độ ăn đường miệng rất sớm. Các nguồn tài liệu khuyến nghị nên cho người bệnh ăn uống càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ sau phẫu thuật.
Việc ăn sớm giúp giảm biến chứng nhiễm trùng, cải thiện quá trình liền vết thương và rút ngắn thời gian nằm viện. Trong những giờ đầu khi còn mệt, người bệnh có thể nhấp nước lọc, nước đường hoặc dịch trong như nước táo. Ngay khi có cảm giác thèm ăn, cần chuyển sang chế độ ăn đa dạng, giàu năng lượng và protein (cơm, bún, phở kết hợp các bữa phụ) để đáp ứng nhu cầu phục hồi.
4. Nhu cầu năng lượng và protein cho quá trình hồi phục
Để cơ thể có đủ nguyên liệu tái tạo mô và chống lại tình trạng dị hóa, nhu cầu dinh dưỡng cần được đảm bảo ở mức cao:
- Năng lượng: Trung bình từ 25 - 30 kcal/kg cân nặng/ngày. Với những trường hợp stress nặng hoặc giai đoạn phục hồi tích cực, con số này có thể tăng lên 30 - 40 kcal/kg/ngày.
- Protein (Đạm): Cần từ 1,3 - 1,5g/kg/ngày. Đối với bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng hoặc cần tăng cường phục hồi, lượng đạm có thể lên tới 2g/kg/ngày.
- Vi chất: Cung cấp đầy đủ Vitamin và khoáng chất, đặc biệt là Vitamin D3 giúp cải thiện sức mạnh cơ và xương ở bệnh nhân phẫu thuật chỉnh hình.
5. Giải pháp dinh dưỡng bổ sung (ONS)
Thực tế, hầu hết bệnh nhân sau mổ không thể ăn đủ nhu cầu qua thực phẩm tự nhiên do mệt mỏi hoặc kém ngon miệng. Lúc này, các sản phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống (ONS) là cứu cánh quan trọng.
Người bệnh nên sử dụng các loại ONS có năng lượng cao (trên 1 Kcal/ml), hàm lượng đạm cao (ưu tiên đạm Whey), có Ca-HMB. Ca-HMB là chất chuyển hóa của axit amin leucine, có tác dụng bảo vệ tế bào cơ, thúc đẩy tăng trưởng cơ và ngăn ngừa mất cơ trong điều kiện stress phẫu thuật.
6. Dinh dưỡng kết hợp tập phục hồi chức năng
Đối với các phẫu thuật yêu cầu phục hồi thể chất như thay khớp, dinh dưỡng cần được phối hợp nhịp nhàng với các buổi tập trị liệu:
- Trước buổi tập 3 - 4 giờ: Nên ăn một bữa nhỏ chứa carbohydrate phức hợp (ngũ cốc, trái cây) và protein chất lượng cao (thịt lợn, bò, cá).
- Trước buổi tập 15 - 45 phút: Nên dùng một khẩu phần ONS (khoảng 200 - 250ml) để cung cấp năng lượng tức thời cho buổi tập.
- Sau buổi tập: Bổ sung thực phẩm giàu axit amin thiết yếu (như trứng, sữa giàu đạm whey) để hỗ trợ quá trình tổng hợp cơ bắp.
7. Chăm sóc dinh dưỡng sau khi xuất viện
Hành trình phục hồi không dừng lại ở cửa phòng bệnh, kế hoạch chăm sóc dinh dưỡng tại nhà cần được duy trì lâu dài: Tiếp tục chế độ ăn phù hợp và bổ sung ONS trong 3 - 6 tháng sau khi ra viện, đặc biệt đối với bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng hoặc sau các phẫu thuật lớn. Duy trì thói quen theo dõi cân nặng định kỳ (mỗi 7 ngày) và đánh giá sức cơ để điều chỉnh khẩu phần ăn kịp thời.
Kết luận
Dinh dưỡng sau phẫu thuật ngoài đường tiêu hóa là "chìa khóa" mở ra cánh cửa hồi phục nhanh chóng và an toàn. Một chế độ ăn đủ năng lượng, giàu đạm và được hỗ trợ bởi các sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt sẽ giúp bảo vệ khối cơ, tăng cường miễn dịch và giúp bạn sớm trở lại với nhịp sống bình thường.
Hãy bắt đầu kế hoạch dinh dưỡng của bạn ngay từ bữa ăn đầu tiên sau mổ! Đừng đợi đến khi sụt cân hay yếu sức mới bắt đầu bồi bổ. Hãy thảo luận với bác sĩ về việc bổ sung các loại sữa năng lượng cao giàu đạm và Ca-HMB để tối ưu hóa quá trình phục hồi của mình. Nhớ rằng: Ăn đúng và tập đủ là cách tốt nhất để hồi phục nhanh và bền vững sau phẫu thuật!
--------------------------------------------------------------------------------
Thông tin trong bài viết được tổng hợp từ các hướng dẫn chuyên môn của Hội Ngoại khoa và Phẫu thuật nội soi Việt Nam (VASEL), Hội Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch và đường tiêu hóa Việt Nam (VietSPEN) cùng quy trình tại các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức và Vinmec. Tuy nhiên, mỗi người bệnh có đặc điểm lâm sàng riêng, hãy luôn tuân thủ chỉ định cụ thể của bác sĩ điều trị trực tiếp.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
