Chăm sóc dinh dưỡng sau phẫu thuật đường tiêu hóa là một liệu pháp điều trị bắt buộc, đóng vai trò quyết định đến khả năng lành vết thương và sự hồi phục thể trạng của người bệnh. Việc cung cấp đầy đủ dưỡng chất không chỉ giúp cơ thể chống lại tình trạng dị hóa do stress phẫu thuật mà còn ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm như bục vết mổ, nhiễm trùng hay suy kiệt. Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn lộ trình và quy tắc dinh dưỡng giúp bệnh nhân sớm trở lại cuộc sống bình thường.
Bài viết được cố vấn chuyên môn bởi ThS.BS Nguyễn Thị Hải Yến - Bác sĩ dinh dưỡng, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Smart City
1. Vai trò của dinh dưỡng sau phẫu thuật đường tiêu hóa
Sau một cuộc đại phẫu đường tiêu hóa, cơ thể người bệnh sẽ kích hoạt phản ứng toàn thân dẫn đến tăng tiêu hao năng lượng và phân hủy khối cơ, mô mỡ mạnh mẽ để đáp ứng với tình trạng stress. Nếu không có đủ dinh dưỡng, quá trình lành vết thương sẽ chậm lại, hệ miễn dịch suy yếu khiến bệnh nhân dễ bị nhiễm trùng vết mổ và viêm phổi. Đặc biệt, tình trạng mất khối lượng cơ xương quá mức (trên 10% sẽ giảm miễn dịch, trên 20% sẽ làm chậm lành vết thương) là yếu tố dự báo tiên lượng xấu và tăng nguy cơ tái nhập viện. Do đó, đạt được mục tiêu về năng lượng và protein là ưu tiên hàng đầu trong giai đoạn hậu phẫu.
2. Nguyên tắc "vàng": Cho ăn sớm trong vòng 24 giờ đầu
Theo phác đồ ERAS (Tăng cường hồi phục sau phẫu thuật), việc nhịn ăn kéo dài sau mổ là quan niệm đã lỗi thời và có hại. Người bệnh được khuyến khích bắt đầu ăn uống trở lại bằng đường miệng hoặc qua ống thông càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ đầu sau phẫu thuật. Việc nuôi dưỡng sớm giúp phục hồi hoạt động của ruột, giảm nhiễm trùng, duy trì sức cơ để bệnh nhân vận động trở lại và chống mệt mỏi hiệu quả. Trừ các trường hợp có biến chứng phức tạp hoặc có chỉ định đặc biệt của bác sĩ, việc bắt đầu nạp năng lượng sớm chính là bước khởi đầu cho hành trình chiến thắng bệnh tật.
3. Lộ trình dinh dưỡng tiêu chuẩn từ bệnh viện đến khi ra viện
Quá trình hồi phục của hệ tiêu hóa diễn ra từng bước, vì vậy chế độ ăn cần thay đổi dần dần về cả số lượng và tính chất:
- Ngày thứ nhất: Bệnh nhân bắt đầu bằng việc nhấp môi một ít nước lọc hoặc nước đường.
- Ngày thứ hai: Uống khoảng 50ml nước đường hoặc các sản phẩm dinh dưỡng (ONS) năng lượng chuẩn, chia làm 4 lần trong ngày.
- Ngày thứ ba đến thứ tư: Chuyển sang ăn cháo xay loãng (khoảng 100-150ml/bữa) kết hợp với bổ sung ONS 4-6 bữa mỗi ngày.
- Ngày thứ năm đến thứ bảy: Ăn cháo đặc hơn hoặc bắt đầu tập ăn cơm nếu dung nạp tốt. Lúc này, việc bổ sung các sản phẩm dinh dưỡng cao năng lượng vẫn cần được duy trì để bù đắp thiếu hụt. Mục tiêu dinh dưỡng chung trong giai đoạn này là đạt mức năng lượng 25-30 kcal/kg/ngày và lượng đạm từ 1,3-1,5g/kg/ngày.
4. Vai trò của sản phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống (ONS)
Vì bệnh nhân thường không thể ăn đủ nhu cầu qua thực phẩm tự nhiên sau mổ (lượng ăn thường dưới 50% nhu cầu trong những ngày đầu), việc sử dụng ONS là cực kỳ cần thiết. Bạn nên chọn các sản phẩm có các đặc tính sau:
- Năng lượng cao: 1ml cung cấp ≥ 1kcal.
- Hàm lượng đạm cao: Tối thiểu 4g đạm/100kcal để bảo vệ khối cơ.
- Dưỡng chất đặc biệt Ca-HMB: Giúp tăng tổng hợp khối cơ xương, cải thiện sức cơ, đặc biệt quan trọng đối với bệnh nhân lớn tuổi.
- Với bệnh nhân ung thư, nên dùng các loại ONS chứa Omega-3, Arginine và Nucleotide trong ít nhất 5-7 ngày sau mổ để giảm viêm và tăng đề kháng.
5. Lưu ý đặc biệt cho bệnh nhân phẫu thuật cắt dạ dày
Bệnh nhân sau phẫu thuật cắt một phần hoặc toàn bộ dạ dày cần có chế độ ăn chuyên biệt để thích nghi với dạ dày mới nhỏ hơn:
- Chia nhỏ bữa ăn: Ăn 6-8 bữa mỗi ngày hoặc ăn cách nhau mỗi 2-3 giờ để tránh làm đầy dạ dày quá nhanh.
- Ăn chậm, nhai kỹ: Ngồi thẳng khi ăn và cắn từng miếng nhỏ.
- Uống nước cách bữa ăn: Để tránh thức ăn di chuyển quá nhanh xuống đường tiêu hóa gây hội chứng Dumping (buồn nôn, chóng mặt, mệt mỏi), bạn nên uống nước trước hoặc sau khi ăn khoảng 30 - 60 phút.
- Lựa chọn thực phẩm: Ưu tiên thực phẩm giàu protein như thịt gia cầm, cá, trứng trong mỗi bữa ăn và tránh các loại đồ uống quá ngọt hay thực phẩm nhiều đường nếu có hiện tượng tiêu chảy.
6. Duy trì dinh dưỡng tại nhà - "đường dài" sau xuất viện
Hành trình phục hồi không kết thúc khi bạn rời bệnh viện. Tình trạng sụt cân và suy mòn có thể tiếp diễn nếu không được quản lý tốt tại nhà. Các chuyên gia khuyến cáo bệnh nhân cần duy trì bổ sung ONS đạm cao ít nhất 4-8 tuần sau phẫu thuật lớn.
Đối với những bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng, thời gian bổ sung này có thể kéo dài từ 3 đến 6 tháng để bồi hoàn hoàn toàn các thiếu hụt và phục hồi sức mạnh khối cơ. Đừng quên theo dõi cân nặng định kỳ mỗi 7 ngày để điều chỉnh lượng ăn kịp thời.
Kết luận
Dinh dưỡng sau phẫu thuật đường tiêu hóa là một hành trình phối hợp giữa ý chí của người bệnh và sự khoa học trong lựa chọn thực phẩm. Việc ăn sớm, bổ sung đạm và năng lượng đầy đủ chính là "liều thuốc" giúp bạn đứng vững sau sang chấn phẫu thuật và nhanh chóng trở về với những bữa cơm ấm cúng bên gia đình.
Hãy bắt đầu tập ăn sớm theo hướng dẫn của bác sĩ ngay khi có thể! Đừng để cảm giác mệt mỏi làm bạn lười ăn. Hãy trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để chọn loại sữa ONS giàu đạm và Ca-HMB phù hợp nhất với bạn. Nếu bạn thấy cân nặng giảm đi hoặc ăn uống không đạt 50% nhu cầu, hãy liên hệ ngay với đội ngũ y tế để được can thiệp kịp thời. Hãy nhớ: Ăn đúng là cách bạn tự tay rút ngắn thời gian nằm viện của mình!
--------------------------------------------------------------------------------
Thông tin trong bài viết được tổng hợp từ các hướng dẫn chuyên môn của Hội Ngoại khoa và Phẫu thuật nội soi Việt Nam (VASEL), Hội Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch và đường tiêu hóa Việt Nam (VietSPEN) cùng quy trình tại các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức và Vinmec. Tuy nhiên, mỗi người bệnh có đặc điểm lâm sàng riêng, hãy luôn tuân thủ chỉ định cụ thể của bác sĩ điều trị trực tiếp.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
