Xét nghiệm phenylketon niệu (Phenylketonuria - PKU) giúp đo nồng độ phenylalanine trong máu để phát hiện sớm rối loạn chuyển hóa di truyền khiến cơ thể không thể phân hủy axit amin này.
Nếu nồng độ phenylalanine tăng cao hơn mức bình thường, trẻ có thể mắc bệnh phenylketon niệu và cần được theo dõi, điều trị bằng chế độ dinh dưỡng phù hợp nhằm ngăn ngừa tổn thương não cũng như các biến chứng về phát triển thể chất và trí tuệ. Kết quả xét nghiệm sẽ được bác sĩ đánh giá dựa trên độ tuổi, tình trạng lâm sàng và các xét nghiệm bổ sung để đưa ra chẩn đoán chính xác và hướng dẫn quản lý phù hợp.
Nội dung được biên soạn bởi Ban Biên tập Khoa Di truyền Y học và Bệnh hiếm, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
Kết quả bình thường có loại trừ hoàn toàn PKU không?
Không. Kết quả trong giới hạn làm giảm đáng kể khả năng PKU, nhưng âm tính giả vẫn có thể xảy ra. Nguy cơ cao hơn khi mẫu lấy trước 24 giờ, trẻ chưa nhận đủ protein, mẫu chất lượng kém, sai thông tin nhận diện hoặc có giới hạn kỹ thuật. Nếu cả cha và mẹ đã biết mang biến thể PAH gây bệnh, trẻ cần được đánh giá mục tiêu ngay cả khi sàng lọc bình thường.[2,6]
Trẻ lớn hơn chưa được sàng lọc, hoặc trẻ có co giật, chậm phát triển, vòng đầu nhỏ, chàm, giảm sắc tố hay mùi cơ thể đặc biệt, vẫn cần được bác sĩ đánh giá. Không nên dùng một kết quả sơ sinh cũ để bác bỏ triệu chứng hiện tại.[2,6]
Vì sao kết quả có thể bất thường nhưng trẻ không mắc PKU?
Kết quả dương tính giả có nghĩa sàng lọc ngoài giới hạn nhưng xét nghiệm xác nhận không cho thấy PKU. Các nguyên nhân có thể gồm TPN chứa amino acid, lấy mẫu trong thời điểm trẻ đang bệnh, biến thiên sinh học, mẫu hoặc thông tin chưa tối ưu, HPA nhẹ không cần điều trị, hoặc một rối loạn chuyển hóa khác.[1,7,8]
Người mẹ mắc PKU và kiểm soát phenylalanine chưa tối ưu có thể làm phenylalanine của trẻ tăng tạm thời sau sinh. Vì vậy, tiền sử của mẹ phải được thông báo cho bác sĩ và phòng xét nghiệm.[1]
Điều gì xảy ra sau một kết quả ngoài giới hạn?
- Cơ sở sàng lọc hoặc bác sĩ liên hệ gia đình, xác nhận thông tin của trẻ và đánh giá trẻ có đang khỏe hay không.
- Bác sĩ trao đổi với chuyên gia bệnh chuyển hóa hoặc di truyền lâm sàng để xác định mức độ khẩn và xét nghiệm cần làm.
- Trẻ được lấy máu tĩnh mạch để định lượng amino acid huyết tương, đặc biệt phenylalanine và tyrosine. Có thể cần xét nghiệm pterin trong máu hoặc nước tiểu và hoạt tính dihydropteridine reductase (DHPR) để đánh giá rối loạn BH4.[3,6]
- Xét nghiệm gen PAH được khuyến nghị để xác nhận nguyên nhân, hỗ trợ dự đoán mức độ, lựa chọn điều trị và tư vấn di truyền. Xét nghiệm gen không được làm chậm điều trị khi chẩn đoán sinh hóa đã rõ.[4-6]
- Sau khi mẫu xác nhận đã được lấy, bác sĩ quyết định có cần bắt đầu điều trị ngay hay theo dõi thêm. Kế hoạch phụ thuộc nồng độ phenylalanine, nguyên nhân và diễn biến của trẻ.
ACMG khuyến cáo không tự bắt đầu hạn chế phenylalanine trước khi mẫu xác nhận được gửi, trừ khi chuyên gia chuyển hóa đưa ra hướng dẫn khác. Việc giảm protein quá mức có thể gây thiếu dinh dưỡng, trong khi thay đổi chế độ bú trước xét nghiệm có thể làm khó diễn giải kết quả.[3,6]
Xét nghiệm phenylketon niệu di truyền có vai trò gì?
PKU do các biến thể gây bệnh ở cả hai bản sao của gen PAH. Xét nghiệm thường tìm biến thể trình tự và, tùy phương pháp, thay đổi số bản sao. Việc xác định hai biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh phù hợp với kết quả sinh hóa giúp củng cố chẩn đoán và hỗ trợ tư vấn cho gia đình.[4,6]
Kiểu gen có thể gợi ý mức độ thiếu PAH và khả năng đáp ứng với một số thuốc, nhưng tương quan kiểu gen–kiểu hình không hoàn hảo. Quyết định điều trị vẫn phải dựa chủ yếu trên nồng độ phenylalanine và đáp ứng thực tế của trẻ.[4,6]
Nếu báo cáo chỉ có biến thể chưa rõ ý nghĩa (variant of uncertain significance, VUS), VUS không nên được dùng đơn độc để chẩn đoán PKU, quyết định chế độ ăn nghiêm ngặt hoặc đưa ra quyết định sinh sản. Cần đối chiếu sinh hóa, kiểu di truyền, dữ liệu cha mẹ và cập nhật phân loại theo thời gian.
Nếu xác nhận PKU, điều trị ban đầu gồm những gì?
Nền tảng điều trị là kiểm soát lượng phenylalanine nhưng vẫn cung cấp đủ protein, năng lượng và vi chất cho tăng trưởng. Trẻ thường sử dụng công thức hoặc thực phẩm y học cung cấp amino acid không chứa hoặc chứa rất ít phenylalanine, kết hợp một lượng được tính toán từ sữa mẹ hoặc sữa công thức thông thường. Kế hoạch phải do bác sĩ chuyển hóa và chuyên gia dinh dưỡng chuyển hóa thiết lập.[1,4,6,7]
Bú mẹ có thể vẫn được duy trì ở nhiều trẻ, nhưng lượng bú và cách phối hợp với công thức chuyên biệt cần được cá thể hóa và theo dõi bằng xét nghiệm phenylalanine thường xuyên. Gia đình không nên tự ngừng bú mẹ hoặc tự pha loãng sữa.[1,2]
ACMG khuyến nghị điều trị suốt đời cho người có nồng độ phenylalanine khi chưa điều trị trên 360 µmol/L và duy trì phenylalanine không quá 360 µmol/L để tối ưu kết quả nhận thức. Hướng dẫn châu Âu có thể sử dụng mục tiêu theo tuổi và bối cảnh khác nhau; vì vậy gia đình cần tuân thủ khoảng mục tiêu của trung tâm đang điều trị, không tự so sánh con số trên mạng.[4-7]
Một số người bệnh có thể đáp ứng với thuốc hỗ trợ hoạt tính PAH, và các phương pháp điều trị khác có thể được cân nhắc theo tuổi, kiểu gen, mức độ bệnh và quy định tại từng quốc gia. Với trẻ sơ sinh, ưu tiên là xác nhận nhanh, bắt đầu dinh dưỡng phù hợp và theo dõi Phe sát; không trì hoãn điều trị để chờ thử thuốc.[4,6,7]
Theo dõi lâu dài sẽ như thế nào?
PKU là tình trạng cần quản lý lâu dài. Trẻ sẽ được lấy mẫu máu định kỳ để đo phenylalanine, đánh giá tăng trưởng, khẩu phần, vi chất, phát triển thần kinh và khả năng học tập. Tần suất lấy mẫu cao hơn trong giai đoạn sơ sinh và khi thay đổi chế độ ăn hoặc điều trị.[4,6,7]
Gia đình thường cần học cách cân hoặc tính lượng thực phẩm, chuẩn bị công thức chuyên biệt, xử trí khi trẻ ốm và nhận biết sản phẩm chứa aspartame. Việc điều trị có thể tạo gánh nặng đáng kể; hỗ trợ của nhóm đa chuyên khoa, tâm lý và xã hội giúp duy trì kiểm soát tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
1.Trẻ mắc PKU có thể bú mẹ không?
Nhiều trẻ vẫn có thể nhận một lượng sữa mẹ được tính toán, kết hợp công thức chuyên biệt và theo dõi Phe. Cách cho bú khác nhau giữa từng trẻ; cần hướng dẫn cụ thể của nhóm chuyển hóa.[1,2]
2. Xét nghiệm gen âm tính có loại trừ PKU không?
Không hoàn toàn. Xét nghiệm có thể bỏ sót một số biến thể hoặc nguyên nhân khác của HPA. Chẩn đoán và điều trị dựa trên kết hợp sinh hóa, lâm sàng và di truyền; kết quả gen không được làm chậm xử trí khi phenylalanine tăng rõ.[4,6]
3. Nếu điều trị sớm, trẻ có phát triển bình thường không?
Phát hiện và điều trị sớm giúp phần lớn trẻ tránh được tổn thương thần kinh nặng và có tăng trưởng, phát triển gần bình thường. Tuy nhiên, kiểm soát Phe cần duy trì lâu dài và một số người vẫn có khó khăn nhẹ về chú ý, chức năng điều hành hoặc sức khỏe tâm thần, ngay cả khi điều trị từ sớm.[1,4,6]
Câu hỏi thường gặp
1.Trẻ mắc PKU có thể bú mẹ không?
Nhiều trẻ vẫn có thể nhận một lượng sữa mẹ được tính toán, kết hợp công thức chuyên biệt và theo dõi Phe. Cách cho bú khác nhau giữa từng trẻ; cần hướng dẫn cụ thể của nhóm chuyển hóa.[1,2]
2. Xét nghiệm gen âm tính có loại trừ PKU không?
Không hoàn toàn. Xét nghiệm có thể bỏ sót một số biến thể hoặc nguyên nhân khác của HPA. Chẩn đoán và điều trị dựa trên kết hợp sinh hóa, lâm sàng và di truyền; kết quả gen không được làm chậm xử trí khi phenylalanine tăng rõ.[4,6]
3. Nếu điều trị sớm, trẻ có phát triển bình thường không?
Phát hiện và điều trị sớm giúp phần lớn trẻ tránh được tổn thương thần kinh nặng và có tăng trưởng, phát triển gần bình thường. Tuy nhiên, kiểm soát Phe cần duy trì lâu dài và một số người vẫn có khó khăn nhẹ về chú ý, chức năng điều hành hoặc sức khỏe tâm thần, ngay cả khi điều trị từ sớm.[1,4,6]
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE, đặt mua GÓI DỊCH VỤ hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng My Vinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
