Nội dung được viết bởi: Bác sĩ nội trú Đỗ Văn Đức - Bác sĩ Tâm thần, Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Tinh thần Tích hợp - Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
Tâm thần phân liệt (Schizophrenia) là một bệnh lý tâm thần mạn tính, ảnh hưởng trực tiếp đến cách một người suy nghĩ, cảm nhận và hành động. Đây là một căn bệnh cần điều trị suốt đời, nhưng nếu được phát hiện sớm, hiểu rõ nguyên nhân và có phác đồ điều trị phù hợp, bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả.
1. Tâm thần phân liệt là gì?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tâm thần phân liệt là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng ảnh hưởng đến khoảng 23 triệu người trên toàn cầu (tương đương 1 trên 345 người). Đặc trưng của bệnh là sự suy giảm đáng kể về nhận thức và những thay đổi bất thường trong hành vi.
Tâm thần phân liệt thường bao gồm các giai đoạn loạn thần, khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc phân biệt thực tế và những điều không có thật. Người bệnh có thể bị xa rời thực tế, thế giới chủ quan của họ trở nên hỗn loạn với sự pha trộn của những suy nghĩ, hình ảnh và âm thanh không có thật.
Do nhận thức về thực tế bị bóp méo, người bệnh có thể có những hành vi kỳ lạ hoặc khó hiểu. Sự thay đổi rõ rệt này được gọi là giai đoạn loạn thần. Trái với những quan niệm sai lầm phổ biến, tâm thần phân liệt không phải là tình trạng đa nhân cách hay chia tách nhân cách.
Đây là một bệnh lý mạn tính, khiến người bệnh gặp nhiều rào cản trong việc duy trì các mối quan hệ, học tập và làm việc. Mặc dù hiện tại chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn, nhưng với các biện pháp can thiệp dựa trên bằng chứng như sử dụng thuốc chống loạn thần kết hợp với hỗ trợ tâm lý xã hội, người bệnh vẫn có thể phục hồi chức năng và chung sống ổn định với bệnh.
2. Nguyên nhân tâm thần phân liệt
Hiện nay, vẫn chưa thể xác định được nguyên nhân chính xác gây ra tâm thần phân liệt. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra những cơ sở sinh học quan trọng. Sự kết hợp giữa nhiều yếu tố khác nhau có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
2.1. Yếu tố di truyền
Bệnh có xu hướng di truyền trong gia đình, nếu có cha mẹ hoặc anh chị em mắc bệnh, nguy cơ mắc bệnh cao hơn khoảng 10%. Tuy nhiên, cũng rất nhiều người mắc tâm thần phân liệt không hề có tiền sử gia đình. Điều này cho thấy gen không phải là yếu tố quyết định duy nhất.
2.2. Yếu tố sinh hóa
Sự khác biệt về cấu trúc và sinh hóa não bộ có thể là một trong những nguyên nhân cốt lõi:
- Chất dẫn truyền thần kinh: Sự mất cân bằng của các chất như Dopamine và Serotonin (vốn có vai trò truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh) có thể khiến não bộ phản ứng sai lệch với các kích thích, dẫn đến hoang tưởng và ảo giác.
- Thay đổi cấu trúc: Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh cho thấy người bệnh thường có não thất (khoang chứa dịch não tủy) lớn hơn và một số vùng não có thể tích chất xám giảm hơn so với người không mắc bệnh.
2.3. Yếu tố môi trường
Một số nghiên cứu cho thấy bệnh dễ khởi phát hoặc tái phát khi người bệnh tiếp xúc với các yếu tố môi trường tác động tiêu cực đến tinh thần. Các sự kiện căng thẳng nghiêm trọng có thể là “chất xúc tác” khởi phát bệnh ở những người đã có sẵn yếu tố nguy cơ:
- Mất người thân, mất việc làm, hoặc từng trải qua tổn thương, lạm dụng.
- Điều kiện sống khó khăn, bị cô lập xã hội.
- Môi trường gia đình có nhiều xung đột, căng thẳng kéo dài.
2.4. Tác động của chất gây nghiện
Việc sử dụng các chất gây nghiện như cần sa, cocaine hoặc amphetamine làm tăng đáng kể nguy cơ khởi phát tâm thần phân liệt, đặc biệt ở những người có yếu tố nguy cơ di truyền.
3. Triệu chứng tâm thần phân liệt
Các triệu chứng bệnh thường xuất hiện lần đầu ở độ tuổi vị thành niên tới trưởng thành (khoảng từ 15-35 tuổi). Các biểu hiện này có thể thay đổi tùy theo giai đoạn của bệnh.
3.1. Triệu chứng dương tính (Các biểu hiện loạn thần)
- Ảo giác: Phổ biến nhất là ảo thanh (nghe thấy tiếng nói trong đầu), những giọng nói này có thể đang trò chuyện, bình luận, ra lệnh hoặc chỉ trích người bệnh. Người bệnh cũng có thể nhìn thấy, ngửi thấy những thứ không có thật.
- Hoang tưởng: Tin vào những điều vô lý mà không thể giải thích được dù có bằng chứng ngược lại (ví dụ: tin rằng mình bị theo dõi, bị hãm hại, hoặc mình có quyền năng đặc biệt,..).
- Rối loạn tư duy: Nói chuyện lan man, đứt quãng, không logic, khiến người nghe khó hiểu do mất khả năng tổ chức suy nghĩ.
- Hành vi bất thường: Có thể kích động quá mức, có hành vi lặp đi lặp lại hoặc ngược lại, đờ đẫn, giảm phản ứng (còn gọi là sững sờ) trong nhiều giờ.
3.2. Triệu chứng âm tính (Sự suy giảm chức năng)
Những dấu hiệu này thường xuất hiện âm thầm, kéo dài, khiến người bệnh khó thích nghi với cuộc sống hơn.
- Mất động lực: Thiếu ý chí để bắt đầu hoặc duy trì các hoạt động hàng ngày như vệ sinh cá nhân, học tập, lao động.
- Thu rút xã hội: Không còn muốn gặp gỡ bạn bè, người thân; trở nên lầm lì và ít nói.
- Cảm xúc cùn mòn: Giảm biểu hiện cảm xúc trên khuôn mặt, giọng nói đơn điệu và mất khả năng cảm nhận niềm vui.
- Rối loạn giấc ngủ: Chu kỳ giấc ngủ bị đảo lộn, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
Tâm thần phân liệt có thể gây ra nhiều thách thức cho cả người bệnh và gia đình. Tuy nhiên việc kết hợp giữa điều trị y khoa, trị liệu tâm lý xã hội và sự thấu hiểu từ người thân có thể giúp người bệnh tìm lại sự ổn định và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Khi nhận thấy người thân hoặc bất kỳ ai có những dấu hiệu bất thường nêu trên, hãy tìm kiếm sự trợ giúp từ các bác sĩ chuyên khoa tâm thần để được tư vấn, thăm khám và điều trị sớm nhất.
Tài liệu tham khảo:
- National Institute of Mental Health (2024). Schizophrenia.
- Cleveland Clinic (2025). Schizophrenia.
- Mental Health UK (2025). Symptoms of schizophrenia
- World Health Organization (WHO). 2025. Schizophrenia.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng MyVinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
