Xét nghiệm di truyền có thể hỗ trợ chẩn đoán động kinh, bệnh Huntington, thất điều, sa sút trí tuệ, bệnh thần kinh ngoại biên, teo cơ tủy sống hoặc loạn dưỡng cơ. Do cơ chế bệnh rất đa dạng, panel NGS không phát hiện tốt mọi bất thường. Lặp đoạn mở rộng, mất/nhân đoạn, số bản sao hoặc biến đổi ty thể có thể cần kỹ thuật riêng.
Nội dung được biên soạn bởi Ban Biên tập Khoa Di truyền Y học và Bệnh hiếm, Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec Times City.
Ai có thể được đánh giá?
Dấu hiệu gợi ý gồm khởi phát sớm; nhiều người thân có biểu hiện tương tự; động kinh kèm chậm phát triển; yếu cơ tiến triển; tăng CK; thất điều; múa giật; bệnh thần kinh ngoại biên; sa sút trí tuệ khởi phát trẻ; hoặc kết hợp thần kinh với tim, mắt, thính lực và cơ quan khác.
Trong động kinh, ILAE nhấn mạnh xét nghiệm có giá trị nhất khi xác suất nguyên nhân đơn gen cao, đặc biệt động kinh nặng khởi phát sớm; tư vấn trước và sau xét nghiệm là thành phần bắt buộc.[1]
Chọn kỹ thuật theo từng bệnh
- Huntington và nhiều thể thất điều: thường do lặp đoạn mở rộng, cần kỹ thuật định lượng số lần lặp chuyên biệt.
- DMD: thường cần khảo sát mất/nhân đoạn cùng giải trình tự biến thể nhỏ.
- SMA: thường cần đánh giá số bản sao SMN1 và đôi khi SMN2 bằng kỹ thuật phù hợp.
- Động kinh/CADASIL: có thể dùng panel hoặc giải trình tự theo kiểu hình.
- APOE và dấu ấn nguy cơ sa sút trí tuệ không chẩn đoán bệnh Alzheimer và cần tư vấn dự báo riêng.
Quy trình thực hiện
- Bác sĩ thần kinh xác định hội chứng, loại trừ nguyên nhân mắc phải và ghi nhận tuổi khởi phát/diễn tiến.
- Lập phả hệ; phân biệt xét nghiệm chẩn đoán ở người có triệu chứng với xét nghiệm dự báo ở người chưa có triệu chứng.
- Chọn kỹ thuật có khả năng phát hiện đúng cơ chế: lặp đoạn, CNV, số bản sao, panel, WES/WGS hoặc mtDNA.
- Tư vấn tâm lý và quyền không muốn biết, đặc biệt với bệnh khởi phát người lớn chưa có biện pháp phòng ngừa rõ.
- Diễn giải kết quả cùng phenotype; xây dựng kế hoạch điều trị, theo dõi và tư vấn gia đình.
Kết quả và ý nghĩa
Chẩn đoán phân tử có thể xác nhận bệnh, tránh xét nghiệm không cần thiết, hướng theo dõi tim/hô hấp, hỗ trợ lựa chọn điều trị chính xác trong một số động kinh hoặc bệnh thần kinh, cơ, và làm rõ nguy cơ họ hàng. Tuy nhiên, mức đáp ứng điều trị vẫn khác giữa từng người.
Xét nghiệm dự báo cho Huntington, thất điều khởi phát muộn hoặc một số sa sút trí tuệ cần quy trình tư vấn riêng, đánh giá sẵn sàng tâm lý và kế hoạch hỗ trợ. Người chưa có triệu chứng phải được tự quyết, không bị gia đình hoặc nhân viên y tế gây áp lực.
Kết quả âm tính của WES/panel không loại trừ bệnh do lặp đoạn. Khuyến nghị xét nghiệm thất điều năm 2025 nhấn mạnh xét nghiệm ban đầu phải đủ toàn diện và phát hiện đáng tin cậy các lặp đoạn gây bệnh.[2]
Giới hạn và nguy cơ
- Biểu hiện thần kinh có thể do nhiều gen và nguyên nhân không di truyền; kết quả gen phải phù hợp lâm sàng.
- VUS không dùng đơn độc để đổi thuốc, tiên lượng chắc chắn hoặc xét nghiệm dự báo người thân.[3]
- Kết quả có thể tiết lộ nguy cơ cho họ hàng hoặc quan hệ huyết thống ngoài dự kiến.
- Một số bệnh có độ thấm không hoàn toàn hoặc tuổi khởi phát biến thiên; mang biến thể không cho biết chính xác khi nào bệnh xuất hiện.
Tên dịch vụ có thể được chỉ định
- Xét nghiệm bệnh Huntington (GC-Huntington)
- Xét nghiệm bệnh Thoái hóa tiểu não 1,2,3,6,7 (GC-SCA1-2-3-6-7)
- Xét nghiệm di truyền hội chứng động kinh - (GSR-Epilepsy)
- Xét nghiệm chẩn đoán bệnh loạn dưỡng cơ Duchenne (GS-DMD)
- Xét nghiệm teo cơ tủy (ISO-SMA)
- Định danh APOE (GC-APOE)
- Xác định đột biến gen NOTCH3 (CADASIL) (GC-Notch3)
- Xét nghiệm bệnh Alzheimer bao gồm W721 và W722
Những điều cần nhớ
Trong thần kinh di truyền, “đúng kỹ thuật” quan trọng như “đúng gen”. Hãy cung cấp hồ sơ thần kinh đầy đủ và hỏi rõ xét nghiệm có phát hiện lặp đoạn, CNV, số bản sao hoặc mtDNA hay không.
Tài liệu tham khảo
1. Krey I, Platzer K, Esterhuizen A, et al. Current practice in diagnostic genetic testing of the epilepsies. Epileptic Disord. 2022. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10752379/
2. Sullivan R, et al. Practice Recommendations for Genetic Testing of Ataxias. 2025. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12698944/
3. Richards S, Aziz N, Bale S, et al. Standards and guidelines for the interpretation of sequence variants. Genet Med. 2015;17:405-424. doi:10.1038/gim.2015.30.
4. Manickam K, McClain MR, Demmer LA, et al. Exome and genome sequencing for pediatric patients with congenital anomalies or intellectual disability. Genet Med. 2021;23:2029-2037. doi:10.1038/s41436-021-01242-6.
Câu hỏi thường gặp
Panel NGS âm tính có loại trừ Huntington hoặc SCA không?
Không. Nhiều bệnh do lặp đoạn mở rộng cần xét nghiệm chuyên biệt; NGS thông thường có thể bỏ sót.
Phát hiện gen động kinh có chắc chắn chọn được thuốc?
Không phải mọi nguyên nhân có điều trị đích. Kết quả có thể hỗ trợ nhưng bác sĩ vẫn dựa trên loại cơn, EEG, tuổi và đáp ứng.
Người khỏe mạnh có cha/mẹ mắc Huntington nên xét nghiệm ngay?
Đây là quyết định cá nhân cần tư vấn dự báo, đánh giá tâm lý và đồng thuận tự nguyện.
Để đặt lịch khám tại viện, Quý khách vui lòng bấm số HOTLINE, đặt mua GÓI DỊCH VỤ hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY. Tải và đặt lịch khám tự động trên ứng dụng My Vinmec để quản lý, theo dõi lịch và đặt hẹn mọi lúc mọi nơi ngay trên ứng dụng.
